ERICH FROMM
ARTI
ITE DASHURUARIT
NGA A U T O R I
.............................................................................
5
I. A ËSHTË DASHURIA A R T?
....................................................
7
II. TEORIA E DA SHU R ISË
.........................................................
13
1. Dashuria është zgjidhja e problemit
ekzistencës njerëzore
........................................................
13
2. Dashuria ndërmjet prindërve dhe fëm ijëve
.....................
45
3. Objektet e dashurisë
.............................................................
52
III. DASHURIA DHE DEGJENERIM IISAJ
SHOQËRINË E SOTME RERËNDIMORE
.................
90
IV PRAKTIKA E DA SHURISË.................................................114
PERMBAJTJA
Kush nuk di asgjë, nuk do asgjë,
Kush nuk di asgjë, nuk kupton asgjë,
Kush nuk kupton asgjë, nuk vlen asgjë,
Kurse ai kupton, edhe dashuron, edhe vrojton, edhe shikon,
Sa shumë njohuri, aq më shumë dashuri,
Kush thotë se gjithë frutat piqen,
njëjtën kohë me luleshtrydhen, nuk e di fare ç’është rrushi.
Paracelsi
NGA AUTORI
Ky libër do t’i zhgënjejë ata që shpresojnë se duke e lexuar
e duke u mbështetur ato shkruhen aty, do mësojnë me
lehtësi artin e dashuruarit. Përkundrazi me anë këtij libri
duam të tregojmë se dashuria nuk është një ndjenjë, me të cilën
mund merret kushdo, pavarësisht se ç’nivel pjekurie
ndodhet. Ne duam ta bindim iexuesin se gjitha përpjekjet e
tij për të dashuruar do jenë të kota, nëse ai nuk bën gjitha
përpjekjet për të zhviliuar personalitetin e tij në të gjitha fushat
që të zhvillojë te vetja aftësinë për të pasur një veprimtari
produktive dhe se nuk mund të kënaqesh me dashurinë ndaj një
personi nëse përgjithësi nuk jeni i aftë doni afërmit
tuaj, po qe se ju mungon modestia, burrëria, besimi dhe ndjenja
e disiplinës. kuiturat, në të cilat cilësi të tilla takohen rrallë,
edhe aftësia për të dashuruar është gjithashtu një dukuri e
rrallë.
Pa pyeteni pak veten: a njihni shumë njerëz dashurojnë
vërtet?
Por sidoqoftë, vështirësia që paraqet ky problem, nuk mund
shërbejë si pretekst për hequr dorë nga përpjekjet për
nxjerrë në pah të dhënat e tij kryesore dhe për të gjetur kushtet
epërshtatshmepërzgjidhjenetij. mos i ndëriikoj gjërat pa
pasur nevojë, jam përpjekur shkruaj duke përdorur sa
pak të jetë e mundur terma teknike e speciale. Për këtë
5
ERIC-H FROMM
shkak kam përdorur vetëm një minimum referencash
letërsisë që trajton këtë temë, E vetmja gjë që s’ kam amtur dot
ta bëj është që nuk kam shmangur dot përsëritjen e mendimeve
kam parashtruar në veprat kam shkruar me parë, Ndër
tjera} lexuesi është njohur me librat “Arratisja nga liria”,
'TMjeriu për vetveten” dhe “Shoqëria e shëndoshë” (Escape
from Freedom “A man for Himself’, “The Sane Society”), këtu
do të gjejë shumë mendime të trajtuara në këta libra. Por “Arti i
dashuruarif nuk është asnjë mënyrë thjesht një
përgjithësim i punimeve mia mëparshme. Ky libër
përmban shumë mendime nuk janë thënë parë dhe, gjë
është plotësisht e natyrshme, disa mendime vjetra këtu
marrin një zhvillim të ri për shkak së këtu ato janë përqendruar
rreth një teme, pra, rreth artit për të dashuruar.
6
A R TIITË DASHURUARIT
A është vërtet dashuria art? qoftë se po, atëherë ajo
kërkon punë dhe dijeni* Nëse ajo nuk është gjë Ijetër veçse
pjë ndijesi e këndshme, pëijetimi i së cilës është diçka e
rastësishme, një gjendje e provoni po t’ju ecë fati, atëherë
puna ndryshon.
Por këtë libër nisemi nga mendimi se dashuria është
art, ndërkohë shumica e njerëzve kohën që jetojmë
pranojnë variantin e dytë dhe jo sepse këta njerëz nuk e marrin
dashurinë seriozisht. Përkundrazi, ata kanë etje për dashuri, ata
shohin një numër të pafund filmash ku flitet për dashuri të
lumtura e fatkeqe dhe dëgjojnë me qindra këngë vulgare me
temë dashurie, por si zor që ndonjë prej tyre e di dhe e kupton
se për dashuruar duhet edhe mësosh. Kjo bazohet një
apo disa paragjykime.
Për shumicën problemi i dashurisë, para gjithash,
qëndron atë se si duan dhe jo si dashurosh ti vetë.
këtë mënyrë çështja për ta qëndron se si fiia bëjnë fii
duan e fii dashurojnë. Drejt këtij qëllimi ata ecin me mënyra
ndryshme. Njëra rrugë është sidomos karakteristike për
burrat, bazohet atë jetë i suksesshëm jetë, ketë
pushtef e pasuri me aq sa ia lejon pozita e tij shoqërore.
Rruga tjetër që preferohet nga gratë, është që përpiqen të
bëhen sa më tërheqëse, të kujdesen për pamjen e tyre, të vishen
bukur etj. Ka edhe mënyra të tjera për fiu bërë tërheqës
7
A ESHTE DASHURIA ART
ERICH FROMM
dhe ato i përdorin edhe burrat, edhe gratë. Është fjaia për
ditur sillesh mirë në shoqëri, dish marrësh pjesë
bisedë duke hapur tema interesante, të jesh i vëmendshëm ndaj
halleve e
problemeve partnerit, modest dhe me takt.
Shumë mënyra për ta bërë tjetrin apo tjetrën dojë janë
po ato që përdoren për arritur suksese në punë e shoqëri,
për të fituar autoritet. Në të vërtetë shumica e njerëzve
kulturës sonë me aftësi për të fituar dashurinë kuptojnë një
iioj përzierje sharmit dhe tërheqjes seksuale (sex-appeal).
Premisa e dytë e që e shikon dashurinë si diçka që nuk ka
nevojë të mësohet, qëndron në pohimin se problemi i
dashurisë është problem objekti, dhe jo aftësie. Është bërë
zakon mendohet se dashurosh është diçka e thjeshtë,
kurse të gjesh ndonjë objekt denjë për ta dashuruar ~ose të të
dashurojnëështë vërtet shumë e vështirë. Rrënjët e këtij
qëndrimi ndodhen në shkallën e zhvillimit të shoqërisë
bashkëkohore. Këtu para gjithash ka luajtur roi ndryshimi
drastik i qëndrimit ndaj mënyrës së zgjedhjes “objektit të
dashurisë" që ka ndodhur në shekullin XX. Në epokën
viktoriane si edhe shumë kultura tradicionale, dashuria
nuk ishte një përjetim i drejtpërdrejtë personal pastaj
çonte martesë. Përkundrazi martesat bëheshin me
marrëveshje ose me ndërmjetësimin e kësaj apo asaj familje të
nderuar apo me ndërhyrjen e ndonjë mblesi apo shkuesi.
Martesat bëheshin duke u nisur nga arsyetime shoqërore e për
sa i përket dashurisë supozohej se ajo do shfaqej e do të
forcohej pas martesës. Por jetën e brezave fundit në botën
perëndimore pothuajse ngadhënjeu përfundimisht koncepti i
dashurisë romantike. Në Shtetet e Bashkuara, megjithëse
ruhet në njëfarë shkalle kuptimi i martesës si një marrëveshje,
njëjtën kohë shumica e njerëzve kërkojnë
A RTIITË DASHURUARIT
dashurinë romantike, përjetime personale pastaj mund
përfundojnë martesë. Për shkak këtij koncepti
dashurisë lirë, me sa duket, u rrit edhe rëndësia e objektit si
kundërvënie e rëndësishme e funksionimit.
Me këtë faktor është i lidhur ngushtë edhe një veçori tjetër
karakteristike e kulturës bashkëkohore. E gjithë kultura jonë
është e bazuar etjen për pasur e për marrë, idenë e
shkëmbimit me leverdi reciproke. Për njeriun bashkëkohor,
lumturia qëndron atë shohë me ankth vitrinat e
dyqaneve e të blejë çdo gjë arrin ta blejë e që ia lejon xhepi me
para dorë ose me kredi. Ai (ose ajo) edhe njerëzit i sheh
këtë mënyrë. Një vajzë tërheqëse është për një burrë dhe një
burrë tërheqës është për një grua një send cilën ata duan ta
blejnë, duan ta kenë.
Zakonisht “tërheqës ” ka kuptimin që ai ka një sërë vetish të
mira e këndshme, për cilat ka shumë kërkesa tregun e
personave. Se çfarë e bën pikërisht njeriun tërheqës nga
pikëpamja fizike apo shpirtërore, kjo varet nga kërkesat e
modës. Në vitet XX tërheqëse quhej një vajzë që pinte alkool e
duhan, e fortë fizikisht dhe e ndjeshme. Tani modë janë
vajzat kursimtare dhe modeste. fund shekullit XIX dhe
fillim të shekullit tonë burri duhej ishte këmbëngulës dhe
ambicioz. Tani quhet tërheqës ai duhet jetë i
shoqërueshëm e i durueshëm. Zakonisht rënia dashuri ka
kuptim vetëm me atë njeri i përshtatet “xhepit tonën e
cilin mund shkëmbeheshim e puqemi fmanciarisht. Unë
dua bëj një pazar. Objekti i biznesit duhet jetë i
përshtatshëm nga pikëpamja e vlerës tij shoqërore e
njëjtën kohë duhet edhe të më dëshirojë duke mbajtur parasysh
vlerat e meritat e mira dukshme e padukshme, si dhe
mundësitë e mia. Kështu, pra, bien në dashuri me njëri-tjetrin
ERICH FROMM
vetëm kur secili prej tyre e ndien se ka gjetur objektin
mirë tregun e shitblerjes, duke mbajtur mirë parasysh edhe
vlerat e veta i këmbim. Shpesh ashtu si blerjet e
vërteta ndodh që në allishverishe rol theibësor luajnë mundësitë
e vetitë e fshehta mund shfaqen më vonë. Kur bëhet fjalë
për një kuiturë të orientuar në marrëdhëniet e tregut, në të cilën
gjendja materiale luan roiin kryesor, atëherë s’kemi pse
çuditemi se edhe marrëdhëniet dashurore ndërtohen sipas po
asaj skeme shkëmbimit zotëron tregun e malirave dhe
fuqisë punëtore. Gabimi i fundit çon keqkuptimin se
për dashurinë s’ka çfarë mësosh, është ajo ndodh kur dy
veta huaj për njëri-tjetrin ndiejnë se papritur behen afërt
dhe se bëhen një qenie, që është një nga çastet më emocionuese
e më të gëzueshme të jetës. Kjo është veçanërisht e bukur dhe e
mahnitshme për ata që deri atë çast kanë qenë të mbyilur në
vetvete dhe nuk e kanë njohur dashurinë. Kjo mrekulli e afrimit
papritur shpesh lehtësohet po qe se shkaktohet ose
shoqërohet me tërheqje seksuale dhe afersi fizike. Por një
dashuri e tillë nga vetë natyra e saj është e paqëndrueshme.
Gjatë kohës që ata të dy fillojnë ta njohin mirë njëri-tjetrin,
afersia e tyre filion gradualisht mos jetë një mrekulli dhe
fund fundit grindjet, zhgënjimet dhe mërzia i vrasin
gjitha ato që mund të kenë mbetur nga kënaqësia fillestare. Por
fillim ata nuk kuptojnë ende asgjë dhe e kuptojnë forcën e
pasionit instinktiv si provë forcës dashurisë, ndërkohë
ajo provon vetëm faktin sa vetmuar kanë qenë para se
njiheshin.
Koncepti se nuk ka asgjë iehtë se dashurosh është
i përhapuri ekziston për dashurinë, pavarësisht nga
faktet e forta e pakundërshtueshme për kundërtën. Si zor
se mund të gjendet ndonjë fushë tjetër veprimtarie që të fillojë
10
ARTl / TË DASHURUARIT
me shpresa kaq mëdha pastaj shembet si kështjellë
prej letre si dashuria. Po ishte fjala për ndonjë tloj tjetër
çfarëdo veprimtarie, njerëzit pa dyshim do perpiqeshin
gjenin e të sqaronin shkaqet e dështimit dhe se si mund
shmangeshin ose thjesht hiqnin dorë prej saj. Por meqë
bëhet fjalë për dashurinë, kjo nuk është e mundur; atëherë
mbetet vetëm një mënyrë e pranueshme për të shmangur
dështimin dhe pikërisht studiojmë shkaqet dhe kuptimin e
dashurisë. Në këtë drejtim hapi i parë është bindim veten
se dashuria është art, ashtu siç është edhe vete jeta. Po qe se
dëshirojmë mësojmë se si të dashurojmë, atëherë duhet të
veprojmë ashtu siç do të bënim po qe se do dëshironim
zotëronim e të mësonim çdo lloj arti tjetër, si bie fjala,
muzikën, pikturën, mjekësinë apo inxhinierinë.
Çfarë etapash duhet kalosh mund thuash se e
zotërove një art?
Procesi i zotërimit një arti mund të ndahet dy pjesë:
zotërimin e teorisë dhe zotërimin e praktikës. Po qe se dua të
mësoj artin e të shëruarit të sëmurëve, fillim duhet studioj
trurin e njeriut dhe sëmundjet e ndryshme. Por edhe pasi t’i
kem marrë këto njohuri teorike, asnjë mënyrë nuk mund
të quhem kompetent mjekësi. Unë do ta kem zotëruar këtë
art vetëm pas një praktike gjatë e serioze dhe vetëm kur
rezultatet e njohurive të mia teorike e praktike jenë shkrirë
plotësisht në intuitën time që përbën thelbin e vërtetë
zotërimit çdo Iloj arti. Por përveç studimit teorisë dhe
praktikës ekziston edhe një faktor i tretë është i
domosdoshëm për f u bërë mjeshtër në çdo art-zotërimi i një
arti duhet jetë objekt i një përqendrimi veçantë dhe për
ju botë nuk duhet ekzistojë asgjë t’ia kalojë nga
rëndësia këtij arti. Kjo ka vlerë edhe për muzikën, edhe për
11
ERICH FROMM
mjekësinë, edhe për artin e zdrukthëtarit, edhe për artin e
dashumarit. Dhe ndoshtakëtu qëndron edhe përgjigjja
përpyetjen se pse kuiturën tonë ndodh njerëzitpërpiqen
kaq rrallë për jetuar këtë art, megjithëse shumicën e
rasteve në këtë drejtim janë të pasuksesshëm. Sado të etur që të
jemi për dashuri, prapëseprapë gjitha proceset e tjera si
suksesin, prestigjin, paratë, pushtetin, i quajmë
rëndësishme dhe pothuajse gjithë energjinë tonë e harxhojmë
mësojmë se si arrihen këto qëiiime dhe kështu nuk na
mbetet pothuajse fare kohë për te mësuar artin e të dashuruarit.
Po si ndodh që të denja për të harxhuar energji për të
mësuar quajmë vetëm ato njohuri që të sjeilin para apo prestigj,
ndërsa dashurinë, e cila sjell <Vetëm,, dobi për shpirtin dhe
është e padobishme në kuptimin modern fjalës, e quajmë
luks e për të cilën nuk kemi të drejtë të harxhojmë shumë
forca? Por ja kështu është dhe tej do t’i përmbahem atij
ndryshimi që përmenda më lart. Në fillim do të shtjelloj teorinë
e dashurisë do zërë pjesën madhe librit e pastaj
do të ndalem shkurt për të folur për praktikën e dashurisë,
shkurt, sepse për këtë ashtu si dhe për çdo praktikë tjetër, mund
të thuhen vetëm pak gjëra.
12
ERICHFROMM
vetëm shpejt apo vonë do vdesë.
Njeriu është i pajisur me arsye. Ai është njëjetë që e kupton
veten e tij. Ai e kupton vetveten dhe tjerët si ai, kaluarën
dhe ardhmen e tij mundshme. Ky kuptuar i vetvetes si
një thelb i veçantë, i kuptuarit e periudhës shkurtërtë
rrugës tij jetësore, kuptuarit e asaj ai pavarësisht nga
vullneti i tij, ka lindur dhe do vdesë kundërshtim me
dëshirën e tij, të faktit që ose ai do të vdesë më parë se njerëzit
do, ose do vdesin ata parë, të kuptuarit e vetmisë e
pafuqisë tij kundrejt natyrës dhe shoqërisë, gjitha këto e
shndërrojnë ekzistencën e tij një mundim e burg vërtetë.
Dhe po qe se ai nuk mund çlirohet nga ky burg e dalë
liri, nuk mundet në njëfarë mënyre të bashkohet me njerëzit
dhe me botën e rrethon, ai me siguri do luajë mendsh.
Përjetimi i vetmisë lind alarmin dhe fund fundit alarmi
shkaktohet pikërisht nga ky shkak. jesh i tërhequr e i
vetmuar do të thotë jesh i shkëputur nga bota pa pasur
mundësi përdorësh e shfrytëzosh forcat e tua njerëzore e
prandaj të jesh i vetmuar e i tërhequr do të thotë të jesh i
pafuqishëm e i pazoti për ndikuar aktivisht mbi botën
rrethon, mbi sendet, mbi njerëzit. Kjo do të thotë se bota mund
të vërë dorë mbi të drejtat e mia dhe unë nuk do të jem i zoti të
mbrohem. Në këtë mënyrë vetmia dhe mënjanimi janë burimi i
shqetësimit tonë brendshëm. Përveç kësaj, ato lindin turpin
dhe ndjenjën e fajit. Një pëijetim i tillë i fajit dhe i turpit
tërheqje e vetmi është përshkruar tregimin e biblës për
Adamin dhe Evën (kur Adami dhe Eva provuan frutat
bënin të kuptoje të mirën e të keqen), pra, kur ata nuk u bindën
(kur është e pamundur mos bindesh, atëherë nuk ka as
mirë e as të keqe), pra, kur ata u bënë njerëz duke u çliruar nga
uniteti fillestar shtazor me natyrën, domethënë, kur lindën si
14
ARTII DASHURUARIT
njerëz, “të dyve iu hapën sytë dhe kuptuan se ishin lakuriq” (Të
qenit 3;7) dhe u erdhi turp. A do të thotë kjo se në këtë legjendë
të vjetër sa edhe vetë bota përmbahet thelbi i moralit hipokrit të
shekullit XIX dhe se kryesorja, për të cilën flitet atje, është
turpi ndjenë Adami dhe Hva se u dukeshin organet
gjenitale? Si zor që të jetë kështu dhe duke e kuptuar këtë
legjendë sipas frymës viktoriane neve na shpëton kryesorja dhe,
me sa duket, kryesorja këtu është se duke kuptuar vetveten dhe
njëri tjetrin, burri dhe gruaja kuptuan individualitetin e tyre, por
edhe ndryshimin që kushtëzohej nga fakti se u përkisnin gjinive
ndryshme. Por duke pranuar gjërat e tyre ndryshme, ata
mbetën të huaj sepse ende nuk kishin mësuar ta donin njëri-
tjetrin (kjo duket veçanërisht qartë nga fakti se Adami
justifikohet duke e akuzuar Evën vend ta mbronte).
Te kuptuarit e ndryshim eve flzik e në të dy sekset mungesë
dashurisë është burimi i turpit Po aty gjendet edhe burimi i
ndjenjës sëfajit e të alarm it
këtë mënyrë kërkesa e thellë e njeriut është kërkesa
për kapërcyer vetminë e për flakur tej burgun e vetvetes.
Pamundësia absolute për arritur këtë qëllim çon
çmenduri sepse turbullirën e vetmisë plotë mund ta
përballosh vetëm duke u larguar nga bota e jashtme dhe kështu
ndjenja e vetmisë do zhduket meqë do zhduket vet ajo
botë e jashtme, prej së cilës ishte tërhequr individi.
Njeriu i çdo epoke e çdo kulture ndeshet me të njëjtën
çështje: si kapërcejë vetminë, si arrijë unitetin, si dalë
jashtë kufijve jetës tij veçantë dhe bashkohet me
tjeret. Ky është i njëjti problem si për njeriun primitiv
shpellave, si për nomadin ruan e kullot kopetë e tij, për
fshatarin egjiptian, per tregtarin fenikas, për ushtarin romak,
për murgun e mesjetës për samurajin japonez, për nëpunësin
ERJCH FROMM
bashkëkohor apo edhe për punëtorin e ditëve tona. Është e
njëjta çështje sepse rrënjët e saj janë po ato, pra, gjendja e
njeriut, kushtet e ekzistencës tij. Por kësaj pyetjeje i jepen
përgjigje ndryshme, Si përgjigje mund jetë kulti i
kafshëve, theroritë njerëzore, pushtimet ushtarake, luksi dhe
veprimet e palejueshme, asketizmi dhe puna vetëmohuese,
krijimtaria artistike, dashuria për Zotin, dashuria për njeriun.
Megjithëse ekzistojnë shumë përgjigje dhe përmendja-dhe
numërimi i tyre nuk është gjë tjetër veçse historia njerëzore-
nuk është e drejtë mendosh se këto përgjigje janë
panumërta. Përkundrazi sapo të shkëputemi nga ndryshimet
j.othelbësore, do zbulojmë se ekziston vetëm një numër i
kufizuar përgjigjesh u janë dhënë e mund t’u jepeshin
njerëzve u përkisnin kuiturave ndryshme. Historia e fesë
dhe e fdozofisë është historia e këtyre përgjigjeve në gjithë
larminë dhe kufizimet e tyre.
Përgjigjja varet një shkallë e madhe nga fakti se sa i
vetëndërgjegjësuar është individi. Te foshnja kuptuarit e
“Unit’’ të tij është e zhviliuar fare pak. Ai e ndien veten ende të
pandarë nga e ëma dhe sa kohë ajo është me të, ai nuk e
ndien vetminë. Ndjenjën e vetmisë atij ia heq prania e së ëmës,
gjinjtë dhe lëkura e saj. Vetëm kur femija arrin një shkallë
tihë individualiteti, saqë prania fizike e ëmës është tashmë e
pamjaftueshme, atëherë lind nevoja për përballuar vetminë
në ndonjë mënyrë tjetër. Po kështu edhe raca njerëzore
periudhën foshnjore zhvillimit saj e ndien veten ende
shkrirë me natyrën. atë periudhë toka, kafshët dhe bimët
përbëjnë botën e njeriut. Ai e barazon veten me kafshët, dhe
kjo shprehet kur ata vënë në fytyrë maska kafshësh, kur u
përulen një totemi kafshe apo perëndive me pamje kafshësh.
Por sa më shumë që njeriu të çlirohet nga këto pranga fillestare
16
A R TIITË DASHURUARIT
/aq me e piadhe Bëhët kërkesa për gjetur mënyr'a për t’iu
shmanguf vethiise. .
Një.nga rrugët për t’ia arritur këtij qëllimi janë gjendjet
orgjistifce, cilat mund . maiTin fonnat e ekstazës,
cilën njeriu ë fut vetë vëten apo me anë të narkotikëve. Shumë
rituale fiseve primitive na japin një tablo qartë këtyre
gjendjeve. momentin e ekzaltimit bota e jashtme zhduket
dhe së bashku me te zhduket edhe ndjenja e vetmisë dhe e
braktisjes, e meqë ky ritual kryhet grup, atëherë kësaj i
bashkohet edhe përjetimi i shkrirjes me grupin, gjë e bën
veprimin edhe efektiv. Veprim orgjistik të ngjashëm jep
edhe përjetimi seksual. Orgazma seksuale shkakton një gjendje
ngjashme me ekstazën ose me veprimin e disa preparateve
narkotike. Rituali i orgjive seksuale grup ka qenë pjesë e
shumë ritualeve primitive. Me sa duket, pas përjetimeve
orgjistike, njeriu nuk vuan aq shumë nga vetmia, por
gradualisht tensionimi dhe shqetësimi rriten e forcohen, duke i
zbutur prapë me anë të përsëritjes së lcëtyre veprimeve rituale.
Kur të tilla gjendje orgjistike janë të zakonshme për
gjithë pjesëtarët e fisit, ato nuk shkaktojnë ndjenjën e fajit apo
shqetësimit sepse veprime tilla quhen rregullta e madje
të mira sepse kështu veprojnë gjithë dhe kjo miratohet e
rekomandohet nga priftërmjtë e xherahët, e prandaj nuk ka
vend për ndjenja fajit apo turpit Krejt ndryshe ndodh kur
një vendim tillë e bën një individ i veçantë, i cili i përket një
kulture ku kjo gjë nuk praktikohet. kulturat ujorgjiastike”
individi e zgjidh këtë gjë me format e alkoolizmit dhe
narkomanisë, Në kundërshtim me ata, vendimi i cilëve është
i programuar nga shoqëria, individë
17
ERICH FROMM
tillë vuajnë nga ndjenja e fajit dhe nga brejtja e ndërgjegjes.
Duke u përpjekur shmangësh vetminë dalldisjet e avujve
alkooht, ky individ e ndien vetminë edhe shumë kur i
kalon gjendja e dehjes dhe është i detyruar t’i përdorë ato mjete
gjithmonë e shpesh e me shumicë. Edhe zgjidhja
seksuale orgjiastike pak ndryshon nga përdorimi i alkooiit e i
narkotikëve. njëfarë shkalle kjo është një mënyrë e
natyrshme dhe normale për kapërcimin e vetmisë e zgjidh
pjesërisht probiemin e izolimit. Për disa të paktë e sidomos për
ata nuk njohin mënyra tjera për lehtësuar vetminë e
tyre, prirja drejt kënaqësisë seksuale kryen pothuajse po atë
funksion si alkoolizmi dhe narkomania. Kjo bëhet një përpjekje
e pashpresë për shpëtuar nga shqetësimet e shkaktuara nga
vetmia dhe çon natën të rritja e forcimi i ndjenjës së vetmisë
dhe izolimit meqë akti seksual pa dashuri mund shërbejë si
një urë mbi greminë vetëm për një çast të vetëm.
Ekzistojnë tri veti karakteristike që janë të përbashkëta për
të gjitha format orgjiastike: ato dallohen nga fuqia dhe nga
pasioni, e përfshijnë njeriun krejtësisht me trup e me shpirt, si
dhe janë kalimtare e përsëriten periodikisht. Krejt ndryshe
qëndron puna me formën tjetër është hasur e haset shumë
shpesh. E kemi fjalën për format bazohen bindjen
ndaj grupit zakoneve të tij. Edhe kjo formë ka pësuar gjithashtu
ndryshime rëndësishme gjatë evolucionit saj.
shoqërinë primitive grupi ishte i vogël. Ai bashkonte farefisin
dhe njerëzit banonin njëjtin territor, Me zhvillimin e
kulturës, grupi nitet numër. Ai bashkon tashmë qytetarët e
polisit, qytetarët e shtetit, anëtarët e një besimi fetar, Edhe
qytetari më i varfer i Romës krenohej se mund të thoshte: “Unë
jam qytetar i Romës” Roma dhe perandoria
18
A R TIITË DASHURUARIT
ishin familja, shtëpia dhe bota e tij. Po kështu edhe
shoqërinë e sotme të perëndimit, bashkimi në grupim është
mënyra sunduese për mposhtur vetminë. Ky është një
bashkim ku “Uni” individual zhduket një shkalië
konsiderueshme e ku qëllimi kryesor është t’i përkasësh
kopesë, humbësh mes saj. qoftë se unë nuk kam
mendime e ndjenja që të më dallojnë nga të tjerët, në qoftë se
nga zakonet, rrobat e mendimet unë e ndjek modelin e pranuar
nga të gjithë, atëherë unë e ndiej veten të sigurt dhe jam i
shpëtuar nga vetmia e tmerrshme. Diktatura e arrin këtë bindje
me kërcënime e terror, ndërsa demokracia me ndikim dhe
propagandë. Sigurisht ndërmjet këtyre sistemeve ekziston
një ndryshim thelbësor. Në shtetet demokratike mosbindja edhe
lejohet, edhe nuk është se mungon fare. regjimet totalitare
vetëm disa heronj dhe martirë janë zotët të refuzojnë
binden. Por pavarësisht nga ky ndryshim, vendet
demokratike ekzistojnë shkallë ndryshme bindjeje. Puna
është se këtu kërkesa për bashkim duhet kënaqet, dhe në
qoftë se nuk ka mënyrë tjetër mirë, atëherë dominuese
bëhet mënyra e bashkimit me anë bindjes ndaj kopesë. Dhe
vetëm ai që e kupton se sa e thellë është kërkesa që të mos jesh
i vetmuar, e kupton gjithë forcën e tmerrit për qenë jo si
gjithë, të tmerrit që të largohesh qoftë edhe një hap nga kopeja.
Ndonjëherë kjo frikë e mosbindjes kuptohet si frikë nga
rreziqet reale që mund t’i kanosen të pabindurit, por në të
vërtetë njerëzit shumë tepër duan, dëshirojnë binden se
sa i detyrojnë. paktën,kështu ndodh demokracitë
perëndimore.
Madje shumica e njerëzve as që e kuptojnë këtë nevojë për
t’u bindur. Ata janë bindur se veprojnë ashtu duke ndjekur
shijet dhe prirjet e tyre, kujtonë se janë individualistë
19
ERICHFROMM
dhe se kanë arritur në ato përfundime si rezultat i mendimeye - . e
përsiatjeve tyre dhe faktin se pikëpamjet ejtyrepërkbjne me
pikëpamjet e.shumi'cës e quajnë thj eshf nj e koincidehce dhe se
unanimiteti i përgjithshem shërben si provë e drejtësisë së
pikëpamjeve / ‘të tyre”. '
Por edhe në qoftë se prapë se prapë ekziston nevoja që deri
në njëfarë shkaile të ndiesh veten një individualitet, kjo kërkesë
kënaqet me ndryshimet hoilësitë si, bie Qala, stampa
çantë apo në biuzë, tabeia në derë, të qenit anëtar i partisë
republikane apo demokratike, apo bërja pjesë.në shoqëritë e
‘T>rerëve” apo “Shrajnersve” këto gjëra shprehin
individuaiitetin e njerëzve. Rekiama që thotë “Jo si gjitha të
tjeraf’ dëshmon për kërkesën përvëluese për f u dailuar, por që
në të vërtetë nuk shpreh asnjë ndryshim.
Kjo tendencë në rritje për mënjanimin e ndryshimeve është
e iidhur ngushtë me konceptin e barazisë atë trajtë është
zhvilluar ajo vendet e përparuara industriaie. kontekstin
fetar barazi do të thotë se të gjithë jemi femijë të Zotit dhe se të
gjithë ne kemi po atë thelb hyjnor, se të gjithë jemi njëiloj. Kjo
gjithashtu ka kuptimin se vetë ndryshimet ndërmjet individëve
duhen respektuar, edhe po qe se është e vërtetë se secili prej
nesh është po ai theib dhe se ai përbën gjithësinë. Një bindje e
tillë në thelbin e individit është shprehur, për shembull, në
thënien e shkruar Talmud 1ku thuhet se ai shpëton një
jetë mendohet se ka shpëtuar gjithë botën, ndërsa ai që merr
qafe me shumë se një jetë, ka vrarë të gjithë botën.
Edhë fiiozofët e iluminizmit perëndimor e kuptonin
gjithashtu barazinë si kusbt për zhviiiimin e individualitetit
1) Talmudi - Hbri i shenjtë i hebrenjve (shën. i përkth.)
20
A R TIITË DASHURUARIT
Kjo donte thoshte (siç e ka formuluar mirë e qartë
Kanti), se asnje njeri nuk duhet të shërbejë si mjet për arritjen
e qëllimeve një tjetri, se gjithë njerëzit janë barabartë
me që ata janë qëllime e vetëm qëilime, dhe në asnjë mënyrë
nuk janë mjete për njëri-tjetrim Duke ndjekur idetë e
iluminizmit, mendimtarët socialistë të shkollave të ndryshme e
kanë formuluar barazinë si zhdukje shfrytëzimit,
përdorimit njeriut nga njeriu pavarësisht nëse ky shfiytëzim
është i egër apo “human”.
botën kapitaliste kuptimi i nocionit “barazi” kapësuar
ndryshime. Me “barazi” kuptohet barazia e automatëve, pra,
barazia e njerëzve që kanë humbur individualitetin e tyre. Tani
barazi ka mëshumë kuptimin e rrafshimit sesa te unitetit. Ky
është rrafshim i abstraksioneve, ie njerëzve kryejnë
njëjtën punë, zbaviten njëlloj, lexojnë po ato gazeta,
ndiejne dhe mendojnë njëlloj. Duke u nisur ngakjo pikëpamje,
arritjet si shenjë e progresit duhen parë me skepticizëm.
duket e tepërt theksoj se unë nuk jam kundër barazisë
grave, por anët pozitive të kësaj prirjeje drejt barazisë nuk
duhet na mashtrojnë. Kjo është një pjesë e prirjes
përgjithshme për mënjanuar ndryshimet dhe barazia blihet
pikërisht me këtë çmim. Gratë janë të barabarta me burrat
meqenëse ato nuk dallohen më prej tyre. Thënia e filozofisë
Iluminizmit se “Shpirti nuk ka seks” ka gjetur zbatim kudo.
Antagonizmi i gjinive zhduket e bashkë me edhe dashuria
erotike, e bazuar në këtë antagonizëm. Burri dhe gruaja u bënë
të njëllojtë në vend që të bëheshin të barabartë si palë të
kundërta. Shoqëria moderne e predikon këtë ideal barazisë
pa individualitet sepse ka nevojë për “atomet” njerëzore që nuk
dallohen dot nga njëri-tjetri, f i detyrojë funksionojnë
bashku si terësi, si një mekanizëm i vetëm
21
ERJCH FROMM
unik pa defekte e pa fërkime, që gjithë fu binden njëjtëve
urdhra duke kujtuar se në jetë veprojnë sipas dëshirave tyre.
Ashtu si ndodh prodhimi modern masiv kërkon
standardizimin e maUrave, ashtu edhe zhvillimi shoqëror
kërkon standardizimin e njerëzve e që quhet “barazi”.
Krijimi i unitetit me anë bindjes nuk ka karakter
vrullshëm e zjarrtë. Ai arrihet me qetësi sipas një rregulh
caktuar dhe pikërisht për këtë ai shpesh është i pamjaftueshëm
që të eliminojë shqetësimin e lindur nga vetmia e njerëzve.
Përhapja botën modeme perëndimore e alkoolizmit,
narkomanisë, maniakëve seksualë, vetëvrasjeve janë shenja se
bindja ndaj kopesë nuk është edhe aq efektive, Përveç kësaj,
një zgjidhje e tiilë prek kryesisht psikikën, por jo trupin dhe kjo
është edhe një shkak tjetër pse ajo del e humbur krahasim
me zgjidhjet orgjiastike. Bindja ndaj kopesë ka vetëm një
avantazh: ajo është e përhershme dhe nuk ka karakter periodik,
moshën tre-pesëvjeçare individi fillon ndjekë skemën
e bindjes dhe tutje nuk i humbet kurrë lidhjet me kopenë.
Madje edhe procesioni i varrimit të tij, të cilin ai e përfytyron si
veprën e tij të fundit shoqërore, bëhet në përputhje të rreptë me
standardet ekzistuese,
Krahas bindjes si mënyrë për lehtësuar shqetësimin e
shkaktuar nga vetmia ekziston edhe një faktor është
karakteristik për jetën moderne. B kemi fjalën për punën
monotone zakonshme si dhe zbavitjet e përditshme
monotone të njeriut. Njeriu bëhet robot, “nga ora nëntë deri
orën pesë”, pjesë e armatës punëtore ose armatës së nëpunësve
e menaxherëve burokratë. Ai nuk ka nevojë të shfaqë iniciativë
sepse detyrat e tij janë përcaktuara nga organizimi i punës.
Madje edhe midis atyre që gjenden në
22
A R TIITË DASHURUARIT
shkallët me larta e ulëta pushtetit ekziston vetëm
një ndryshim fare i vogëi. gjithë ata kryejnë detyra
paracaktuara nga struktura e organizmit me shpejtësi të caktuar
me një mënyrë caktuar. Edhe ndjenjat e tyre janë
përcaktuara që më parë: gëzimi, durimi, besimi në vetvete,
ambicia, aftësia për shkuar mirë me gjithë pa fërkime.
Edhe kënaqësitë i binden një rregulli paracaktuar,
megjithëse jo edhe aq me rreptësi. Librat rekomandohen nga
klubet e leximit, filmat nga pronarët e kinostudiove dhe
kinoteatro've me anë reklamave të afishuara kudo. Por edhe
gjërat e tjera janë standardizuara si shëtitja me makinë e
dieiës, qëndrimi para televizorit, ioja me ietra, mbrëmjet e
përbashkëta. Që nga iindja e deri në vdekje, nga e hëna deri të
hënën tjetër, nga mëngjesi e deri në mbrëmje të gjitha veprimet
janë të programuara dhe kryhen sipas një rregulli që është bërë
zakon, E si mos harrojë njeriu i shkretë bie rrjetën e
këtij rituali përditshëm se është njeri, se është një
individualitet i papërsëritshëm, është i vetmit i është dhënë
mundësia për të jetuar me shpresat e zhgënjimet e tij, me
pikëllimet dhe frikën, ma pasionin për dashuri dhe me ankthin
e zbrazëtisë e të vetmisë?
Mënyra e tretë per të arritur unitetin është veprimtaria
krijues, rruga për f u bërë artist apo mjeshtër. çdo lloj
veprimtarisë artistike njeriu bashkohet me materialin
përfaqëson botën e jashtme. Qoftë ky një marangoz po bën
një tavolinë, një argjendar, një bujk apo një piktor po bën
një tablo, gjitha llojet e krijimtarisë, punonjësi dhe
objekti i punës tij shkrihen një; njeriu e arrin bashkimin
me botën gjatë procesit krijimit. Por kjo lidhje ka bëjë
vetëm me punën krijuese, punën gjatë cilës unë vetë
planifikoj, prodhoj dhe shoh frytet e punës time. Në procesin
23
ERICH FROMM
modem të punës nëpunësit apo punëtorit që punon te konvejeri
i mbetet shumë pak për bërë e ai bëhet thjesht një shtojcë e
makinës apo e organizmit burokratik. Ai pushon së qeni
vetvetja e prandaj për atë nuk ka mënyra tjera për t’u
lidhur me botën përveç bindjes.
Uniteti i arritur me anë punës krijuese nuk lidhet me
njerëzi.t e tjerë; uniteti i arritur me metodën orgjiastike është
kalim tar, ndërsa uniteti me anë bindjes është një
pseudounitet këtë mënyrë të gjitha këto japin vetëm një
përgjigje ndaj problemittë ekzistencës njerëzore. Përgjigja e
plotë jepet me arritjen e unitetit midis njerëzve, pra, në arritjen
e shkrirjes me një njeri tjetër, pra,vetëm dashuria.
Kjo prirje pasionante drejt unitetit me një njeri tjetër është
e fortë se çdo prirje tjetër njerëzore. Ky është pasioni i
fuqishëm, është një fuqi çimenton familjen, klanin,
shoqërinë, gjithë racën njerëzore. Dështimi për të arritur një
unitet tillë çon çmenduri apo asgjësim, qoftë ky
vetasgjësim apo asgjësim atyre rrethojnë. Pa dashuri
njerëzimi nuk do mund ekzistonte asnjë ditë. Por duke e
quajfur arritjen e uniteiit midis njerëzve Udashuri?, nendeshim
një vështirësi serioze. Shkrirja muhd të arrihet rriigë
ndryshme dhe ndryshimet ndërmjet tyre kanë jo pak
rëndësi se ngjasimet. A mund t5i quajmë gjithë këto forma
“dashuri”? Apo mirë ta lëmë mënjanë këtë Jgale e ta
përdorim vetëm për ndonjë rast të veçantë të bashkimit që do të
konsiderohej si ideal i virtytit gjitha fetë e sistemet
fdozofike humanitare gjatë këtyre katër mijëvjeçarëve të fundit
të historisë së Pefëndimit e të Lindjes?
Sa herë flitet për trajtimin e fjalëve, përgjigjen për këtë
pyetje mund ta zgjedhim mënyrë arbitrare. Ka vetëm
rëndësi të dimë se çfarë bashkimi kemi parasysh kur flasim
24
A RTIITË DASHURUARIT
per dashurinë zgjedhim në mënyrë arbitrare. Ka vetëm rëndësi
dimë çfarë bashkimi kemi parasysh kur flasim për
dashurinë, zgjidhjen e pjekur problemit ekzistencës apo
ato format e pa pjekura saj cilat mund quajnë lidhje
simbiotike? shpjegimet e poshtme unë do quaj dashuri
vetëm variantin e parë. Por fillim do të shqyrtojmë pak
variantin e dytë.
Prototipi biologjik i Iidhjes simbiotike është lidhja midis
nënës dhe foshnjës kur ai ndodhet në barkun e saj. Ata janë dy
veta e sidoqoftë përbëjnë një unitet. Ata jetojnë “së
bashku” (nga greqishtja symbiossis\ dhe kanë nevojë për njëri-
tjetrin. Fetusi është një pjesë e nënës ai merr prej saj gjitha
gjerat e domosdoshme i duhen. Nëna është bota e tij. Ajo e
ushqen, e mbron, por edhe jeta e saj stimulohet prej tij. Në
lidhjen psikike simbiotike, trupat janë të pavarur nga njëri-
tjetri kur nga pikëpamja psikologjike lidhja është e atij tipi.
Si formë pasive e lidhjes biologjike është edhe nënshtrimi
ose po shprehemi me gjuhën e mjekësisë, mazokizmi.
Personi m azokist shkëputet e shpëton nga ndjenja e
padumeshme e izolimit dhe e vetmisë duke u bërë pjesë e
pandarë e një njeriu tjetër, i cili e drejton e udhëheq dhe e
mbron. Ai bëhet pjesë e atij bëhet për të, si thuash, jë.ta
etij, i nevojshëm si ajri. Mazokisti e stërmadhon fuqinë ë atij
i është nënshtmar, qoftë ky njeri apo hyjni, deri në përmasa
të krahasueshme. Ai është gjithçka, ndërsa unë një hiç, unë vlej
diçka vetëm se jam një pjesë e tij.
Dhe duke qenë pjesë e tij, në këtë mënyrë unë bëhem
pjesëmarrës në madhështinë, forcën e në besimin e tij. Personi
mazokist nuk merr kurrë asnjë Uoj Vendimi, ai nuk rrezikon
asnjëherë. Ai nuk mbetet kurrë i vetmuar, por as edhe nuk
është kurrë i pavamr. Ai nuk është i plotë. Ky njeri nuk ka
ERJCH FROMM
lindur ende plotësisht. kontekstin fetar objekti, cilit i
nënshtrohet quhet idhull, por edhe kontekstin civil
mekanizmi i marrëdhënieve reciproke krijuara dashurinë
m azokiste është fakt po ajo përulje ndaj idh u llit
Marrëdhënia mazokiste mund të ndërthuret me tërheqjen
fizike seksuale. këtë rast njeriu nënshtrohet jo vetëm
shpirtërisht, por edhe trupërisht. fCa bindje e përulje mazokiste
ndaj fatit, sëmundjeve, muzikës pop, gjendjes orgjiastike të
shkaktuara nga narkotikët ose hipnoza dhe në të gjitha këto
raste personi heq dorë nga vetja e bëhet vegël e dikujt ose e
diçkaje të jashtme për të: ai nuk ka nevojë të zgjidhë problemin
e jetës me anë të veprimtarisë krijuese.
Forma aktive e unitetit simbiotik është sundimi ose, po
përdorim një term psikologjik lidhet me mazokizmin,
sadizmi Personi sadist përpiqet çlirohet nga vetmia dhe
mbyllja vetvetja duke e bërë një person tjetër pjesë pandarë
vetvetes Ai sikur merr forcë duke gllabëruar brenda vetes së
tij një person tjetër, i cili e adhuron.
Personi sadist është po ashtu i varur nga ai që i nënshtrohet
ashtu si edhe anasjelltas. dy nuk mund rrojnë pa njëri
tjetrin. Ndryshimi qëndron vetëm atë sadisti jep urdhra,
shfrytëzon, poshtëron, shkakton dhimbje ndërsa personi
mazokist u bindet urdhrave, duron shfrytëzimin, poshtërimin
dhe dhembjen. kuptimin real ky është një dallim i
rëndësishëm, por në një kuptim të thellë emocional këtu ka
më shumë gjëra të përbashkëta sesa ndryshime. Të dy këto janë
plotësimi i njëri-tjetrit. Po ta kuptojmë këtë, atëherë nuk do
çuditemi kur zbulojmë se njeriu sillet herë si sadist dhe herë
si mazokist. Hitleri sillej kryesisht si sadist Hdhje me
popullin, por sillej si mazokist ndaj fatit, historisë dhe
“pushtetit të lartësisë”, të natyrës. Dhe fundi i tij me vetëvrasje
26
A RTIITË DASHURUARIT
midis shkatërrimit total është po aq karakteristik për të si edhe
ëndrrat e tij për sundim botëror.
të kundërt lidhjes simbiotike, dashuria e pjekur është
lidhje qe supozon ruajtjen e tërësisë personit,
individualitetit tij. Dashuria është fuqia e natyrës, fuqia
shkatërron barrierën midis njeriut dhe sivëllezërve tij, fuqia
e bashkon atë me tjerët. Dashuria e ndihmon njeriun
kapërcejë ndjenjën e vetmisë e izolimit dhe e lejon atë
mbesë vetvetja, ruajë tërësinë e tij. Paradoksi i dashurisë
qëndron atë dy qenie përbëjnë një tërë dhe
prapëseprapë mbeten veç, dy qenie të veçanta.
Dulce e pranuar dashurine si veprimtari ne hasim njëfarë
vështirësie, e cila qëndron në kuptimin e fjalës “veprimtari”
përdorim bashkëkohor flalës me “veprimtar” zakonisht
kuptojmë një veprim pasqyron njëfarë harxhimi energjie e
sjell ndryshimin e gjërave. Kështu, quhet veprimtar njeriu
merret me biznes, studion mjekësinë, punon
konvejer, bën tavolina apo merret me sport. gjitha
këto Iloje veprimtarish kanë një gjë përbashkët se gjitha
janë të drejtuara për arritur një qëllim; për sa u përket
motiveveveprimtarisë ato nuk merren parasysh. Ja, bie fjala,
një njeri që ka filluar një punë që nuk merr fund kurrë i shtyrë
nga ndjenja e vetmisë dhe e pasigurise. Apo një tjetër
vepron i shtyrë nga ambicia apo nga lakmia. secilën nga
këto raste njeriu është rob i pasionit tij dhe aktiviteti i tij
është me të vërtetë një “pasivitet” sepse ai shtyhet nga ky
pasion. Roli i tij është “vuajtës” dhe jo “real”. Nga ana tjetër,
një njeri “rri” pa lëvizur e vrojton pa ndonjë qëllim
dukshëm quhet “pasiv” sepse ai nuk “bën” asgjë. Por me
vërtetë një gjendje e tillë e vrojtimit të përqendruar është forma
më e lartë e veprimtarisë nga të gjitha veprimtaritë e
ERICH FROMM
mundsbme sepse veprimtaria e shpirtit është e mundur vetëm
me kusht që të kesh një liri e pavarësi të brendshme. Kuptimi i
veprimtarisë pranohet kohën tonë do thotë harxhim i
energjisë për të arritur një qëllim të jashtëm. Një kuptim tjetër i
veprimtarisë tregon punën e fuqive brendshme të njeriut,
pavarësisht nëse kjo punë ndryshon ndonjë gjë në botën e
jashtme. Përcaktimi i veprimtarisë këtë kuptimin e fundit
është formuluar më qartë e më saktë nga të gjithë nga Spinoza.
Ai'bën dallimin midis ndikimeve “aktive” e “pasive”, midis
“veprimeve” dhe “pasioneve”. Duke bërë një ndikim aktiv, një
“veprim”, njeriu është i lirë, ai është zot i ndikimit që shkakton.
Duke shkaktuar një ndikim pasiv, njeriu shtyhet nga disa
motive jashtme dhe është objekt i tyre pa i përcaktuar ato.
Kështu, Spinoza arrin në përfiindimin se aftësia dhe virtyti janë
e njëjta gjë. Zilia, xhelozia, ambicia, çdo lloj iakmie janë
ndjenja, ndërsa dashuria është gjithmonë veprim, një shfaqje e
fuqisë njerëzore bëhet e mundur vetëm kushtet e lirisë
dhe nuk mund të jetë asnjëherë pasojë e detyrimit.
Dashuria është veprimtari, aktivitet e jo efekt pasiv. Ajo
është “qenit” një lloj gjendjeje dhe jo zhytje të.
Përcaktimin më të përgjithshëm karakterit aktiv dashurisë
mund ta formulojmë kështu: dashurosh do thotë para
gjithash tëjapësh e jo të marrësh.
Ç ’do të thotë “të japësh”? Sado që kjo pyetje është e
thjeshtë vështrim parë, vërtetë ajo fsheh vetvete
shumë paqartësi e ndërlikime. Kuptimi më i përhapur është
kuptimi i rremë i fjalës “të japësh” që ngatërrohet duke u
kuptuar si diçka pa kthim, si heqje dorë sikur bie viktimë. Për
njerëzit e pazhvilluar mirë “tëjapësh” do të thotë tamam ashtu.
Njeriu që ka një psikologji “tregu”, jep me dëshirë,
28
A RTII DASHURUARIT
por ama kërkon patjetër si shkëmbiçn të marrë edhe ai djçka. .
'Të jdpë pa marrë edhe ai diçka për do thotë dalë i
zhgënjyer e i mashtruar. Njerëzit me zhvillim tillë kur japin
e ndiejnë veten mashtruar, e prandaj shumicën e rasteve
refuzojnë japin. Ata e mendoj'në se “të japësh” do
thotë “të sakriflkojnë” dhe e- quajnë këtë veprimtari si'virtyt.
Atyre u duket se duhet të japinpikërisht se kjo u “shkakton
vuajtje”. Për ta virtyti i këtij akti është se ata kur japin,
sakrifikojnë. Norma morale që thotë se “më mirë të japësh sesa
marrësh “për ta ka kuptimin “më mirë durojmë pak
shumë sesa të ndiemë gëzim”.
Për njerëzit janë prirur te kryejnë veprimtari “të
japësh” ka një kuptim krejt tjetër. Për ta japësh është shfaqja
e lartë e fuqisë. Kur jap} unë ndiej fuqinë time, pasurinë
time. Dhe ky përjetim i fuqisë sime madhe jetësore
pushtetit mbush me gëzim. mbush e kushton
ndjesinë e jetës, ndjesinë e fuqisë dhe kjo fuqi jep gëzim.
Të japësh është shumë më e gëzueshme se të marrësh, jo se nuk
më pëlqen të man; por sepse duke dhënë unë ndiej që jetoj.
Se sa i drejtë është ky pohim nuk është e vështirë
bindesh me shembuj konkretë. Shembulhn thjeshtë e jep
sfera ë marrëdhënieve seksuale. Shfaqja më e lartë e shfaqjes së
funksionimit seksual mashkullor qëndron atë japësh.
Burri ia jep veten gruas, i jep organin e vet seksual.
momentet e orgazmës ai i jep asaj forcën e tij. Ai nuk mund
mos japë po qe se është burrë normal. Në qoftë se ai nuk mund
japë, kjo do thotë se është impotent. Për femrën ky akt ka
po këtë kuptim, megjithëse me puna është pak e
ndërlikuar. Edhe ajo jep duke lejuar hyrjen qendrën e trupit
të saj femëror. Duke marrë ajo edhe jep. Po
29
ERICH FROMM
qe se ajo nuk mund të japë, por është e aftë vetëm marrë,
ajo është frigjide. Pastaj ky akt i “dhënies” përsëritet tek ajo jo
funksionimin dashuror, por atë mëmësor. Ajo ia jep
veten embrionit rritet brenda saj, i jep foshnjës qumshtin
dhe ngrohtësinë nga ngrohtësia e saj. Për të, mos jepte do të
ishte vuajtje. sferën mëmësore “të japësh deri në fund” do
thotë të jesh “e pasur”. I pasur nuk është ai që ka shumë, por
ai jep shumë. Koprraci mban me xhelozi pasurinë e tij në
vërtetë nga pikëpamjapsikologjike është i varfer, sado e
madhe qoftë pasuria e tij. I pasur është ai është i aftë
japë. Ai e ndien se është i aftë t'ua falë veten tjerëve. Dhe
vetëm ai që nuk ka asgjë veçse disa mjete mjerane
ekzistencës, ai është i privuar nga e drejta për t ’iu dhënë
materializmit. Por përvoja e përditshme tregon se minimumi i
mjeteve më të domosdoshme për ekzistencën te njerëz
ndryshëm varet nga karakteri i tyre j o pak se nga përmasat
reale pasurisë tyre. Dihet mirë nga gjithë se varffit
japin me dëshirë se sa pasurit. Por sidoqoftë varferia
mund të jetë e tillë saqë ata nuk e kanë lehtë japin ose s
’kanë fare ç ’të japin. Atëherë fillon dekompozimi i
personalitetit jo vetëm nga vuajtjet i shkakton varferia, por
edhe nga fakti se varfanjaku privohet nga e drejta për dhënë.
Por e rëndësishmja nuk është të japësh materialisht, por
vlerat specifike njerëzore. E ç’i jep një njeri një tjetri? Ai i jep
vetveten, gjënë çmuar ka, ai jep jetën e tij. Por kjo
nuk do thotë medoemos se ai duhet flijojë jetën për hir të
një tjetri. Thjesht ai ndan me gjithçka gjallë ka me
vete: gëzimin, interesat e tij, mendimet, dijenitë, gjendjen
shpirtërore, hallet dhe pikëllimet, gjitha përjetimet dhe
shqetësimet e jetës tij. Kështu, pra, duke e ndarë jetën e tij,
njeriu pasuron një tjetër, duke zmadhuar fuqinë e tij jetësore
30
A R TIITË DASHURUARIT
e njëkohësisht edhe vetën. Ai nuk jep marrë sepse për
të, japësh është kënaqësi e gëzim. Por duke dhënë, njeriu i
shton diçka jetës së tjetrit dhe kjo (diçka) në njëfarë mënyre i
kthehet; e pastaj duke dhënë, ai merr atë kthehet. Duke
dhënë ne e shtyjmë edhe tjetrin japë edhe ai, e këtë
mënyrë ne e ndajmë të dy këtë gëzim që e shkaktuam vetë. Kur
dy veta japin, diçka lind dhe atëherë dy janë mirënjohës për
jetën e re lind për dy. Për dashurinë kjo do te thotë se
dashuria është fuqia që lind dashurinë, kurse pafuqia është
paaftësia për lindur dashuri. Ky mendim është shprehur
mënyrë të shkëlqyer nga Marksi.
“Le ta presupozojmë tani njeriun njeri, ndërsa qëndrimin e
tij ndaj botës qëndrim njerëzor, atëherë për dashurinë mund
paguash vetëm me dashuri, për besimin vetëm me besim. Që të
kënaqesh me artin duhet të kesh edukimin përkatës. Që të
ndikosh te të tjerët duhet të zotërosh aftësinë për t’i nxitur
njerëzit veprojnë, t’i udhëheqësh ata e t’i mbështetësh ku
kanë nevojë. çfarëdo marrëdhëniesh jemi me njeriun
apo me natyrën, ato duhet patjetër të jenë një shprehje e caktuar
e jetës tuaj individuale reale përputhje me objektin e
vullnetit tuaj. Po qe se dashuria juaj ka mbetur pa përgjigje,
pra, po qe se dashuria juaj nuk lind dashuri, po qe se duke e
shprehur dashurinë tuajju nuk mermi përgjigje dhe nuk jua
duan, do të thotë se dashuria juaj është e pafuqishme, e pra, do
thotë ajo është fatkeqësi”. Por jo vetëm dashuri. “të
japësh” do të thotë edhe “të marrësh”. Mësuesi mëson nga
nxënësit e tij, aktorin e frymëzon pubhku, psikoterapisti
shërohet duke pasur kontakt me pacientin e tij me kusht ata
mos e shohin shoshoqin si objekt, por komunikojnë me
sinqeritet me fryt.
Është e tepërt t’ju kujtojmë se aftësia për të dashuruar duke
31
ERICH FROMM
dhënë, varet nga veçoritë e zhviliimit tëpersonit konkçet, Ajo .
presupozon se personaliteti duhettë pëipunojëine veten'e'tip
gjendjerr shpirtërore dothinuese për veprimtari frutdhëriëse
duke mposhtur dashurinë p>ër vetveten, prirjen për grum-
bulluar sa shumë pasuri e për.të kornanduar tjeret, Njeiju
duhet besojë forcat e veta, duh’et guxojë të.mbështetet
te vetja për të arritur qëllimet, Sa më pak që të jenë të zhvilluara
te njeriu këto cilësi, aq shumë at ka frikë japë, do te
thotë se ka frikë dashurojë, Përveç faktit dashurosh do
të thotë gjithmonë të japësh, kjo do të thotë gjithashtu përherë
kujdesesh, të mbash përgjegjësi, të respektosh dhe dish. Këto
janë gjithashtu shfaqje karakterit aktiv të dashurisë, tipare
shumë të rëndësishme
karakteristike për gjitha format e saj.
Fakti dashuria është gjithmonë përkujdesje duhet
qartë në dashurine e nënës për fëmijën e vet. Asgjë nuk na bind
se ajo e do po të shohim se ajo nuk kujdeset për foshnjën e saj,
mban një qëndrim mospërfillës për të ushqyerit e larjen e tij, po
qe se nuk përpiqet bëjë çdo gjë fëmija ta ndiejë vetën
mirë e rehat dhe përkundrazi, nuk dyshojmë asnjëherë
dashurinë e mëmes kujdesshme. Edhe dashurinë për
kafshët, për lulet, puna qëndron po kështu. Në qoftë se një grua
thotë se i do lulet, kur në fakt harron f i ujisë, atëherë nuk do ta
besojmë atë thotë. Dashuria ështënjë veprimtari e
kujdesshme, një interesimpër jetën dhepër mbarëvajtjen e atij
që dashurojmë. Atje ku mungon një kujdes i tille, s’ka dashuri.
Kjo cilësi e dashurisë është përshkruar mrekullisht në historinë
e Jonit Zoti e urdhëroi Jonën të shkonte në Ninevi dhe
paralajmëronte banorët e tij se i pret një vdekje e afërt në qoftë
se ata nuk do pushojnë kryeri vepra këqija. Jona nuk e
kreu këtë porosi sepse kishte frikë se mos njerëzit
32
A R TIITË DASHURUARIT
pendoheshin për mëkatet e tyre dhe Zoti do t’i mëshironte e do
t’i falte. Ai ishte një njeri që ishte mësuar të bindej, por që nuk
dinte donte. Duke u përpjekur t’i bënte bisht misionit tij,
ai me vullnet të Zotit si dënim për mosbindjen e tij bie
barkun e një balene është simboli i robërisë dhe i vetmisë.
Zoti e çhroi atë dhe Jona niset i bindur për në Ninevi.
Ai u predikon banorëve Ninevisë atë që kishte urdhëruar
Zoti. Dhe ja, ndodh ajo ai i druhej shumë: Njerëzit
pendohen për mëkatet e tyre; Zoti i fal dhe anulon vendimin
për të shkatërruar qytetin e tyre.
Jona mbetet i zhgënjyer e i inatosur. Ai dëshironte një “gjyq
drejtë” e jo mëshirë. Jona zë vend hijen e pemës ishte
rritur me vullnetin e Zotit ruante Jonën nga rrezet
përvëluese diellit, por Zoti bën pema thahet dhe Jona i
dëshpëruar flet e ankohet kundër Zotit, ndërsa Zoti i përgjigjet:
“Ti u zemërove për një bimë, cilën as e ke mbjellë e as je
kujdesur për të, e cila u rrit brenda një nate e që u tha po brenda
një nate. E si të mos vijë mua keq për Ninevinë, këtë qytet
madh ka mbi njëqind e njëzet mijë banorë e nuk dinë
dallojnë dorën e djathtë nga e majta e ka edhe nje numër
madh bagëtish?” (Jona 4:10-11). Këtë përgjigje duhet ta
kuptojmë simbolikisht. Zoti i shpjegon Jonës se thelbi i
dashurisë qëndron në atë që “të lodhesh e përpiqesh”
mënyrë “diçka” rritet dhe se dashuria dhe puna janë
pandara. Çdo njeri e do atë, për cilën punon e derdh djersë
dhe secili punon për atë që do.
Me kujdesin është i lidhur ngushtë edhe një aspekt i
dashurisë dhe pikërisht përgjegjësia. botën tonë
përgjegjësia shpesh ngatërrohet me detyrën, me diçka
importuar nga jashtë. Por përgjegjësia kuptimin e vërtetë
fjalës është një akt krejtësisht vullnetar. Ajo është përgjigjja
33
ERICH FROMM
për nevojat e tjetrit, shprehura e të pashprehura.
jesh “i përgjegjshëm,> do thotë jesh gjendje e i
gatshëm të përgjigjesh. Jona nuk e ndien përgjegjësinë për
banorët e Ninevisë. Ai, ashtu si Kaini, mund.të pyeste: “Mos
vallë unë jam roja i vëllait tim?” Ai dashuron, edhe
përgjigjet Jeta e vëllait i përket jo vetëm vëllait por edhe atij
vetë. Ai e ndien veten po kaq përgjegjës për vëllezërit e tij, si
edhe për vetveten. rastin e nënës dhe foshnjës saj kjo
përgjegjësi ka Hdhje para së gjithash, me kujdesin për kërkesat
fizike. dashurinë e rriturve kjo lidhet para gjithash me
nevojat shpirtërore tjetrit. Përgjegjësia mund lihej lehtë
mënjanë po mos ishte pjesa tjetër përbërëse e dashurisë
është respekti. Respekti nuk është as frikë e as adhurim. Fjala
“respekf’ ka kuptim jesh i vëmendshëm, vrojtosh e
rrjedhimisht, ka kuptimin e aftësisë për ta parë njeriun tjetër
ashtu siç është, kuptosh e të perceptosh individualitetin e tij.
Ta respektosh njeriun do te thotë jesh i interesuar ai
zhvillohët sipas rrugës tij individuale. këtë mënyrë
respekti e përjeton përdorimin e një njeriut për qëllimet e një
tjetri. Unë dëshiroj njeriu i dashur zhvillohet për veten e
tij sipas mënyrës së tij e jo që shërbejë mua. qoftë se
unë dashuroj, e ndiej veten një me njeriun e dashur, por ashtu
siç 'është, dhe jo ashtu siç duket mua për qëllimet ë mia.
Është e qartë se unë mund ta respektoj tjetrin vetëm po qe se
unë vetë jam njeri i pavarur, po qe se unë mund qëndroj e
eci pa u mbështetur dhe kur nuk kam nevojë të përdor dikë për
qëllimet e mia. Respekti ekziston vetëm mbi bazën e lirisë,
ashtu siç këndohet një këngë vjetër franceze: “Dashuria
është femijë e lirisë dhe kurrë e skllavërisë”.
Por njeriun nuk mund ta respektosh pa e njohur. Kujdesi
dhe përgjegjësia do të ishin të verbër po qe se nuk do
34
A R TIITË DASHURUARIT
drejtoheshin nga dija. Ndërsa dija do kishte qenë pa
përmbajtje, po mos kushtëzohej nga meraku, kujdesi dhe
interesimi. Ekzistojnë shumë niveie të dijes: dija që është njëra
nga elementet e dashurisë, nuk mbetet kurrë e sipërfaqshme,
por depërton thelbin e punëve. Kjo është e mundur vetëm
në qoftë se njeriu është i zoti ngrihet mbi kujdesin për
vetveten e ta shikojë tjetrin nga pozita e interesave të veta duke
menduar si për veten e tij. Bie fjala, unë mund ta di e ta kuptoj
se ai njeri është i mërzitur e i inatosur edhe po qe se ai nuk e
tregon zemërimin e tij hapur. Por unë mund njoh atë edhe
thellë dhe atëherë do të shoh se ai është i alarmuar e i
shqetësuar e se atë e torturon vetmia dhe ndjenja e fajit. E
atëherë unë do ta kuptoj se acarimi i tij është thjeshtë një
shfaqje e diçkaje thellë, do ta shoh se ai eshtë i
merakosur e se nuk është aq i zëmëruar, por më tepër vuan.
Dijenia lidhet me dashurinë edhe me një marrëdhënie
thelbësore. Kërkesa themelore për f u shkrirë e bërë njësh me
tjetrin mënyrë shkëputesh nga robëria e vetmisë dhe e
trishtimit është e lidhur ngushtë edhe me një dëshirë specifike
njerëzore. E kam fjalën për dëshirën për “të njohur fshehtën
e njeriuf. Po qe se jeta, madje edhe shfaqjet e saj thjesht
biologjike, është një mrekulli dhe një mister, atëherë njeriu
shfaqjet e tij njerëzore aq tepër është një mister dhe i
fshehtë si për vetveten, ashlu edhe për sivëllanë e tij. Ne e
njohim vetveten, por sado që përpiqemi, prapëseprapë nuk e
njohim vetveten. Po kështu unë e njoh afermin tim e
sidoqoftë nuk e njoh atë sepse unë nuk jam send, por edhe i
afermi im nuk është send. Sa më tej të depërtojmë në thellësinë
e qenies tonë apo të qenies së të afermit, aq më shumë largohet
qëlhmi i njohjes dhe ne nuk mund përpiqemi arrijmë e
kuptojmë të fshehtën e shpirtit të njeriut, të depërtojmë në
thelbin e saj
35
ERICH FROMM
se ç’është njeriu.
Ekziston një mënyrë tepër e guximshme dhe e dëshpëruar
për ta mësuar këtë fshehtë dhe kjo është arrish bësh
një pushtet të pakufizuar mbi atë njeri, një pushtet të aftë ta
detyrojë atë të bëjë atë do ti, mendojë e ndjejë ashtu si
dëshirojmë ne, një pushtet të tillë që e shndërron njeriun në një
plaçkë time, pronën time shfaqja me e skajshme e njohjes
me anë të kësaj mënyre është sadizmi, dëshira dhe aftësia për të
munduar, për ti shkaktuar tjetrit vuajtje, për ta torturuar atë për
ta detyruar që me anë vuajtjeve ai nxjerrë të fshehtat. Dhe
këtë dëshirë pasionante për të depërtuar fshehtën e
njeriut do thotë edhe fshehtën e “Unit’' tënd,
qëndron edhe një nga arsyet kryesore egërsisë dhe
dëshirës për shkatërrim. Këtë e ka shprehur shumë saktë Isaak
Babeli. Heroi i tij, një pjesëmarrës i iuftës civile Rusi, e
kishte rrahur për vdekje ish zotërinë e tij, thotë: “Duke e qëhuar
me armë, njeriu vdes shpejf’, por me armë nuk arrin deri te
shpirti i tij, nuk e gjen dot ku e ka njeriu atë, e ç’pamje ka. Po
mua më ndodh që nuk e kursej vete, e rrah dhe e dërmoj
armikun shumë se një orë sepse dua ta njoh jetën, si e ka
njeriu jetën e brendshme.”
Prirjen e sinqertë për njohje këtë mënyrë mund
vrojtosh shpesh te femijët. Fëmija e thyen një send që të marrë
vesh se çka aty brenda. Duke u përpjekur të zbulojë të fshehtën
e një qenieje të gjallë, ai me një egërsi e mizori çuditshme i
shkul krahët një fluture. Në këtë mënyrë egërsia ka një arsye të
thellë, dëshirën për të njohur sendet dhe misterin e jetës.
Rruga tjetër për njohjen e “misterif’ është dashuria.
Dashuria është depërtimi një qenie tjetër, tek e cila etja ime
për njohje kënaqet me anë të bashkimit. Në shkrirjen njësh me
ty unë do të të njoh ty, do të njoh veten, do të njoh
36
ARTI I DASHURUARIT
secilin, por nuk arrij “të njoh” asgjë. Unë do njoh
fshehtën e çdo qenieje gjallë mënyrën e vetme
mundshme për njeriun -duke e përjetuar këtë bashkim e jo me
anë menduarit. Sadizmi lind nga nevoja për mësuar
fshehtën, por unë di po aq pak sa edhe parë. Unë e shqyej
një qenie gjallë copa-copa, por me këtë unë e asgjësoj atë
dhe kaq. Dhe vetëm dashuria alctin e bashkimit mund
kënaqë dëshirën time për mësuar fshehtën. Vetëm duke
dashuruar, duke ia dhënë veten një njeriu tjetër dhe duke
depërtuar tek ai, unë gjej dhe zbuloj vetveten, zbuloj veten dhe
atë, zbuloj njeriun.
Dëshira pasionante për të njohur veten dhe të afermit është
shprehur thënien e orakullit Delfit: “Njih vetveten“ dhe
nga kjo lindi e u formua e gjithë psikologjia. E meqë dëshira
është njohësh e marrësh vesh çdo gjë për njeriun, pra,
të mësosh të fshehtën e tij më intime, këtë dëshirë nuk mund ta
realizosh duke përdorur njohuritë e zakonshme të fituara vetëm
me anë të përsiatjeve. Edhe po qe se do të dinim për veten tonë
qoftë edhe një mijë herë shumë se ç’dimë, prapëseprapë
nuk do f i mermim vesh të gjitha, Edhe ne vetë, edhe ata që na
rrethojnë, do mbeteshim po aq misteriozë. Mënyra e vetme
për të arritur njohjen është dashuria në veprim.
Ky veprim del nga kufiri i fjalëve dhe mendimeve meqë ky
është një përjetim përpin çdo gjë, përjetimi i bashkimit.
Sidoqoftë njohuria intelektuale, e kam fjaiën për njohurinë
psikologjike, është kusht i domosdoshëm për njohjen e plotë të
dashurisë si veprim. Unë kam nevojë ta njoh tjetrin dhe veten
objektivisht mënyrë kuptoj se si është ai vërtetë
apo, mirë themi, shpëtoj nga iiuzionet dhe
ndryshojmë atë përfytyrim të shtrembëruar që kam për
37
ERICH FROMM
të. Dhe vetëm kur të krijoj një përfytyrim objektiv, vetëm
atëherë do arrij njoh thelbin e thelbit njeriut
dashuri,1
Problemi i njohjes njeriut ndërthuret me problemin fetar
njohjes Zotit. Teologjia tradicionale e Perëndimitpërpiqet
ta njohë Zotin mendërisht, pra, të bëjë defmicione mendore për
Zotin. Mendohet se unë mund ta njoh Zotin mendërisht, me
anë menduarit. misticizëm, i cili iind mënyrë
ligjshme nga monoteizmi (gjë do përpiqem ta provoj
poshtë), të menduarit si rrugë për njohjen e Zotit hidhet poshtë
dhe zëvendësohet me përjetuarit e bashkimit me Zotin dhe
nuk ka fare nevojë për to.
Përjetimi i unitetit me njeriun ose, po shprehemi me
gjuhë fetare, me Zotin nuk është aspak irracionale.
Përkundrazi, kjo gjë, siç e ka thënë edhe Aibert Shvajceri,
është përfundimi më normal e më i guximshëm i racionalizmit.
bazën e tij qëndron njohuria jonë parimore e jo e
rastësishme e kufizimit njohurive tona se ne nuk do
arrijmë kurrë kuptojmë fshehtat e njeriut e gjithësisë,
por prapëseprapë mund të arrijmë njohjen te dashuria e vërtetë.
Psikologjia si shkencë ka kufizimet e saj dhe po ashtu si
misticizmi është pasojë logjike e teologjisë, dashuria është
pasojë e domosdoshme dhe përfundimtare e psikologjisë.
Kujdesi dhe përgjegjësia, respekti dhe njohja jonë të
lidhura reciprokisht. Ky është një kompleks i pashkëputur
1) Prej këtej rrjedh një diçka e rëndësishme lidhur me rolin e psikoiogjisë
në kulturën moderne perëndimorë, M egjithëse, pa dyshim, interesimi i madh për
psikologjinë në kuiturën moderne perëndimore dëshmon për interesin në rritje për
njohuritë mbi njeriun, ai në njëjtën kohë zbulon mungesën themelore' kësaj
kulture; në marrëdhëniet midis njerëzve në ditët tona mungon dashuria. N ë këtë
mënyrë, njohuritë psikologjike zëve'ndësojnë mungesën e ptotë njohurive për
dashurinë, në vend që të përdoren si hap i parë për këtë njohje.
38
A RTIITË DASHURUARIT
parimesh duhet të dijë një njeri i pjekur, domethënë një
njeri zhvillon me sukses mundësitë ë veta, i cili ka hequr
dorë nga ëndërrimet narciste se ai di çdo gjë> se mund të bejë
çdo gjë, është modest, modesti e lindur nga fuqia e tij e
brendshme. Dhe një fuqi tillë mund japë vetëm një
veprimtari e vërtetë krijuese.
Deri tani kam folur për dashurinë si mjet e mundësi për
kapërcimin e vetmisë njerëzore, si mjet për kënaqjen e dëshirës
së madhe e pasionante për t’u bashkuar. Por përveç kërkesës së
përgjithshme ekzistenciale bashkimit lind edhe një kërkesë
specifike, biologjike është prirja për bashkim e poleve
mashkullore e femërore. Ideja për polarizimin është shprehur
mënyrë qartë mitin thotë se fillim burri dhe
gruaja përbënin një vetme e pastaj u ndanë dysh dhe
nga ajo kohë çdo gjysmë burri është i dënuar kërkojë
gjysmën tjetër femërore mënyrë bashkohet prapë
të. (Po ky mendim mbi unitetin fillestar të poleve ndodhet edhe
në tregimin biblik që thotë se Eva u krijua nga brinja e Adamit,
megjithëse këtu sipas shpirtit patriarkal femra del rol “të
dytë” krahasim mashkullin).Kuptimi e rëndësia e këtij
miti është mjaft e qartë: ekzistenca e sekseve kundërta e
detyron njeriun kërkojë bashkimin një rrugë veçantë,
me anë bashkimit me seksin tjetër. Vënia përballë e
elementit mashkullor e femëror ekziston edhe brenda çdo burri
e çdo gruaje. Ashtu si pikëpamjen fiziologjike
organizmin e burrit e gruas janë të pranishme hormonet e
gjinisë tjetër kundërt, ata ndahen gjini dyfishta edhe
nga pikëpamja psikologjike dhe bartin fillesat e marrjes e
depërtimit, materies e të shpirtit. Burri dhe gruaja arrijnë
njësimin brenda vetes vetëm kur bashkohen me gjininë e
kundërt.
39
ERICHFROMM
Po ky antagonizëm mashkullor e femëror shërben si bazë e
krijimit të njeriut. Në planin biologjik kjo shfaqet në mënyrë të
qartë, pra, si rezultat i shkrirjes së spermës dhe vezores
femrës lind jeta e re. Por edhe marrëdhëniet e pastra
psikologjike ndodh po e njëjta gjë: dashuri burri dhe gruaja
përtërihen (Në shtrembërimin, falsifikimin homoseksual këtë
unitet kundërtave nuk mund ta arrish e prandaj
homoseksuali vuan nga një vetmi e papërballueshme, porpo
ashtu vuan edhe njeriu “normal” i tipit përhapur nuk
është i aftë të dashurojë.)
Një antagonizëm' i tillë i mashkullores dhe femërores
ekziston edhe natyrë dhe jo vetëm botën e kafshëve e
bimëve duket qartë, por edhe antagonizmin e dy
funksioneve bazë marrjes e depërtimit. E kemi fjalën për
antagonizmin e tokës dhe shiut, lumit e oqeanit, natës dhe
ditës, errësirës dhe dritës, materies dhe shpirtit. Ky mendim
është shprehur mënyrë shkëlqyer nga poeti dhe mistiku i
madh mysliman Rumi:
Pa fjalë që është e vërtetë
Atë ka rënë dashuri e kërkon
Ajo që ai e dashuron.
Kur shigjeta e dashurisë shpoi me zjarr
Zemrën e tij, dije, pra,
Se edhe në zemrën e tij dashuri ka
Po qe se ti zemrën tënde Zotin do duash
Mos dysho aspak se edhe ty Zoti do
Nuk dëgjohet trokëllima po qe se
Të dy pëllëmbët e duarve nuk përplasen.
Sipas vullnetit mençur Zotit
Ne e dashuruam njëri-tjetrin
Duke iu bindur thënies nga lart
40
ARTII DASHURUARIT
Kështu janë rreguliuar gjërat në natyrë
çdo copë e jetës ka aty edhe gjysmën tjetër.
Ai është Qielli dhe ajo Toka
Toka pranon gjirin e saj atë, Qielli dërgon
dhe ushqen frytet e tij.
Kur tokës ngrohtësia s’i mjafton
Atë asaj qielli ia dërgon,
Është po ai vlagën e harxhuar,
Po ashtu edhe freskinë Tokës i kthen.
Pra, Qielli tijën punë bën,
Ashtu si burri të shoqen ushqen,
Toka vatrën familjare ruan,
Dhe bark foshnjat i mban e i ushqen
Hë, si thua, a s’janë mençurToka edhe Qielli?
Sepse punët e tyre atyre qenieve mençura u
ngjajnë Gëzimin e ndërsjellë po qe se nuk do
gjenin, Atëherë pse vallë drejt njëri-tjetrit
Si dy dashnorë të papërmbajtur do turreshin, Sikur
Tolca të mos ishte, si lulja do t’çelte?
Çfarë fiyti do të ushqenin?
E ngrohta dhe vlaga nga qielli vijnë ?
Ashtu si te burri dhe te gruaja Zoti dëshirën vuri Që
gjithësia nga ky bashkim të ruhet.
Po kështu çdo pjesë botës
Ai e bëri që drejt pjesës tjetër të turret.
Megjithëse sy parë Dita dhe Nata armiq janë
dy një qëilimi i shërbejnë,
Dhe f ndërsjellën dashuri rriten e forcohen Sikur
Nata të mos ishte e si mund ndodhte
te njeriu mblidhej pasuria
Ajo pasuri dita na dhuron ?
ERICH FROMM
Lidhur me problemin e antagonizmit midis poleve të .
kundërta, m ashkullores dhe fem ërores, është e
domosdoshme shqyrtojmë edhe disa çështje lidhen me
dashurinë dhe marrëdhënien midis dy gjinive. Unë kam folur
parë1 se Frojdi gabohej kur te dashuria shihte shprehjen
ose sublimimin e instinktit seksual dhe nuk mbante parasysh se
vetë tërheqja seksuale është një nga shfaqjet e nevojës
për dashuri e bashkirm
Por madje mund themi se gabimi i Frojdit ishte edhe
serioz. Në përputhje me teorinë e tij fiziologo-materia- liste, ai e
shihte instinktin seksual si rezultat të një tensionimi rraskapitës,
ai e quante tensionim kimik kërkon shkarkohet. Sipas
tij, qëliimi i tërheqjes seksuale është shkarkimi i këtij tensioni
rraskapitës dhe pikërisht realizimi i këtij shkarkimi është
kënaqësia seksuale. Kjo pikëpamje do mund justifikohej
po qe se tërheqja seksuale do vepronte organizëm tamam
si uria ose etja. Po gjykosh nga ky këndvështrim, tërheqja
seksuale i ngjan veprimit kruajtjes, kurse kënaqja seksuale
qëndron mënjanimin e kësaj kruajtjeje. thelb, po
nisemi nga kjo pikëpamje, atëherë mënyra më ideale për arritjen
e kënaqësive seksuale do të ishte onanizmi. Sado paradoksal
duket, Frojdi e m ënjanë sferën psikologjike sek su alitetit
para antagonizmit mashkullor e femëror dhe dëshirën për të
kapërcyer këtë antagonizëm duke realizuar bashkimin. Këtë
gabim çuditshëm ka ngjarë e ka shkaktuar dhe
pikëpamja e tij e skajshme patriarkale e cila e ka çuar atë te
mendimi se seksualitetin specifik femrës. Ai e ka shprehur
këtë mendim në librin e tij “Tre ese” lidhur më teorinë e
1) Shiko Arratisje nga liria”
42
A RTIITË DASHURUARIT
seksit ku thotë libidoja ka si rregull “natyrë mashkullore,\
pavarësisht nëse dëshira rebele lind te burri apo te gruaja.
një formë të racionalizuar po ky mendim është shprehur në
thënien e Frojdit se një djalë i vogël e quan gruan si një burrë
tredhui; ndërsa vetë ajo përpiqet me të gjitha mënyrat ta
kompensojë mungesën e organit mashkullor trupin e saj.
Por gruaja nuk është një mashkull i tredhur dhe seksualiteti i
saj është nga natyra e tij specifike femërore dhe jo
mashkullore.
Tërheqja reciproke e sekseve kundërta motivohet
pjesërisht me kërkesën për të shkarkuar tensionimin. Ajo është,
para gjithash, nevojë e bashkimit me polin e kundërt.
kundërt, tërheqja erotike nuk shfaqet vetëm formën e
tërheqjes seksuale. karakter ekzistojnë tipare mashkullore e
femërore e po ashtu edhe funksionet seksuale. Karakterin
mashkullor raund ta përkufizosh duke thënë që për të janë
karakteristike aftësia për kapërcyer pengesat dhe për
udhëhequr qenit aktiv, disiplina, iniciativa. Për karakterin
femëror janë karakteristike aftësia për veprimtari frytdhënëse
dhe për rabrojtur; karakteri femëror dallohet për realizëm,
durim, qëndrimi prej nëne ndaj njerëzve. (Gjithmonë duhet
mbajtur parasysh se në secilin individ janë të pranishme të dyja
llojet e cilësive, por mbizotërojnë ato janë karakteristika “e
tij” apo “saj”.) Ndodh shpesh që, qoftë se cilësitë
mashkullore shprehen dobët në karakterin e një burri sepse nga
pikëpamja emocionale dhe psikike ai ka mbetur ende fëmijë, ai
përpiqet ta plotësojë këtë mungesë duke i dhënë rëndësi të
veçantë rolit tij burrëror marrëdhëniet seksuale. Si
rezultat del një Don Zhuan, i cili ndien nevojën të shfaqë
aftësitë e tij mashkullore në seks sepse nuk ka besim te burrëria
e vet në
43
ERICH FROMM
kuptim in karakterologjik. format rënda
pamjaftueshmërisë cilësive mashkullore karakterit
zëvendësuesi i tyre kryesor-dhe i shtrembëruar-bëhet sadizmi
(prirja drejt dhunës). Ndjesia e shtrembëruar ose e dobësuar
gratë shndërrohet mazokizëm ose prirjen për qenë e
varur nga të tjerët.
Frojdin e kanë kritikuar jo pak për zmadhim rolit të
seksit. Shpesh kjo kritikë është shkaktuar nga prirja për
hequr nga doktrina e Frojdit ato tipare që i acaronin veçanërisht
njerëzit konservatorë. Frojdi e kuptonte këtë gjë shumë mirë
dhe pikërisht për këtë arsye u kundërvihej të gjitha përpjekjeve
për ndryshuar teorinë e tij seksit. Dhe vërtet atë kohë
teoria e Frojdit kishte karakter rebel e revolucionar. Por ajo
ka qenë e vërtetë në vitin 1900 del e pavërtetë 50 vjet më vonë.
Zakonet kanë ndryshuar aq shumë saqë teoria e Frojdit tashmë
nuk i shokon më klasat e mesme të shoqërisë perëndimore dhe
kur sot psikoanalistët
ortodoksë e quajnë ende veten guxim shëm dhe
përparimtarë sepse mbrojnë teorinë e Frojdit për seksin, ky në
vërtetë është radikalizëm i denjë për Don Kishotin.
Në të vërtetë ky lloj psikoanalizës është konformist. Ai nuk
përpiqet të shtrojë çështje psikologjike që të çojnë në kritikën e
shoqërisë bashkëkohore, Ndërsa unë e kritikoj teorinë e Frojdit
jo për atë se ai e ka mbivlerësuar rolin e seksif por sepse ai nuk
e kuptonte seksin në të gjithë thellësinë e këtij problemi. Frojdi
bëri hapin e parë në zbulimin e rëndësisë së pasioneve
marrëdhëniet midis njerëzve. përputhje me bindjet e tij
filozofike ai i shpjegoi ato nga këndvështrimi fiziologjik. Gjatë
zhvillimit mëtejshëm psikoanalizës është e domosdoshme
të dëgjojmë e të thellojmë konceptin e Frojdit duke e kaluar
ARTII DASHURUARIT
zbulimin e tij nga aspektet fiziologjike e biologjike aspektin
ekzistencialist1.
2 Dashuria ndërm jetprindërve dhe fëm ijëve
momentin e lindjes foshnja do ndiente frikën e
ndjekjes nëse fati bujar nuk do ta ruante nga kuptuarit e çdo
alarmi lidhur me ndarjen nga nëna dhe ndërprerja e ekzistencës
brenda barkut saj. Edhe pas iindjes fëmija dallon pak nga
gjendja ku ndodhej para lindjes; ai ende nuk i njeh sendet, nuk
e kupton veten dhe nuk percepton botën si diçka të jashtme për
të. Ai përjeton vetëm ndjesi këndshme nga ngrohtësia dhe
ushqimi dhe nuk i dallon ende ato nga burimi i tyre është
nëna. Për të nëna është edhe ngrohtësi, edhe ushqim, edhe
gjendje euforike e kënaqësisë dhe e sigurisë. Në terminologjinë
e Frojdit kjo gjendje është gjendja e narcizmit. Realiteti
objektiv, njerëzit dhe sendet për kanë rëndësi vetëm ngaqë
ato ndikojnë pozitivisht ose negativisht mbi gjendjen e
brendshme organizmit tij. Reale është vetëm ajo është
brenda; ajo që është jashtë është reale vetëm në atë masë që kjo
lidhet me nevojat e mia dhe jo nga
I) Frojdi e ka bërë vetë hapin e parë në këtë drejtim në konceptin e tij
mëvonshëm për instinktin e jetës e të vdekjes. Koncepti i tij mbi instinktin e jetës (erosin)
si burim i sintezës dhe bashkimit është koncept i një plani krejt tjetër nga libidoja. Por
megjithëse psikoanalistët ortodoksë e pranuan teorinë e instinkteve jetës dhe vdekjes,
kjo nuk çoi rishikimin themelor konceptit libidosë e veçanërisht atë ka
bëjë me praktikën khnike të fitosli e të meritosh. Por në dashuri anëtare ka edhe një anë
negative. Atë jo vetëm nuk ke nevojë ta meritosh, por edhe është <? pam im dur ta
fitosh ose ta krijosh, atë nuk mund ta drejtosh. Po qe se ajo është ky është një bekim po
qe se nuk është kjo i ngjan asaj sikur nga jeta ikën e gjithë magjia dhe s ’mund të bësh
asgjë që kjo dashuri të lindë.
45
ERICHFROMM
pikëpamja e cilësive vetjake ose të kërkesave atyre na
rrethojnë.
Kur fëmija rritet dhe zhviilohet, ai fiton aftësinë për t’i
marrë sendet ashtu siç janë; ai fillon dallojë kënaqësinë
lidhet me ngopjen, gjiri i nënës.
Pak nga pak fëmija fillon t’i perceptojë etjen shuhet nga
qumështi i saj, gjirin dhe nënën si gjëra të ndryshme. Ai mëson
të perceptojë edhe shumë sende të tjera si gjëra që ekzistojnë të
ndara, këtë kohë ai mëson si t’i emërtojë ato. Po këtë
kohë ai mëson t ’i përdorë sendet; mëson se zjarri është i nxehtë
dhe djeg, se trupi i nënës është i ngrohtë e i këndshëm, se
druja është e fortë dhe e rëndë, se letra është e lehtë dhe mund
çahet. Ai mëson sillet edhe me njerëzit: mëson se nëna
buzëqesh kur ai ha, kur e merr dorë, kur qan, e lëvdon kur
zbret nga karrigia. gjitha këto përjetime kristalizohen dhe
bashkohen në një: mua duan. Më duan sepse jam djalë
mamaje. Më duan sepsejam i pafuqishëm. Më duan sepse jam i
bukur dhe e meritoj ledhatohem. duan sepse i duhem
nënës, gjitha këto mund përmblidhen kështu: duan
sepse jam ai jam , ose, duan sepse unëjam. Ky përjetim
se duhet nga nëna është pasiv. Unë nuk duhet bëj asgjë që të
duan,- dashuria e nënës është e padiskutueshme. Gjithçka
unë duhet të bëj është të jem, të jem fëmija i saj. Dashuria e
nënës është lumturi dhe qetësi, ajo nuk fitohet dhe nuk
meritohet. Por pakufishmëria e dashurisë së nënës ka edhe anën
e vet negative. Ajo jo vetëm nuk meritohet-ajo as mund
fitohet, nuk mund të krijohet, n nuk mund të drejtohet. Nëse ajo
ekziston, ajo i ngjan mirëqenies; nëse nuk e ke-nuk ia di as
shijen, joshjen, dhe nuk mund bësh asgjë kjo dashuri për
të të iindë.
46
ARTII TËDASHURUARJT
Për shumicën e femijëve vegjël se 8.5 -10! vjeç
problemi qëndron vetëm te fakti t’i duan, që t’i duan
ngaqë janë. Deri këtë moshë femija ende nuk mund të dojë.
Ai vetëm përgjigjet me gëzim e mirënjohje për dashurinë
shfaqet ndaj tij. Tani hyn në veprim një faktor i ri: femija fillon
të ndiejë se ai shkakton dashuri me veprimet që kryen. Për herë
të parë femija mendon se si t’i japë ndonjë
gjë nënës (apo babait), krijojë diçka si ndonjë vjershë,
vizatim apo ndonjë gjë tjetër. Për herë parë kuptimi i
dashurisë shndërrohet nga C(ta duan”, në të dojë “të japë
dashuri’k Nga ky fillim deri njohjen e ndjenjës
dashurisë kalojnë shumë vite. Gradualisht e pak nga pak
fëmija-tanimë adoleshent,-e kapërcen egocentrizmin e tij.
Tashmë ai pushon qeni para gjithash mjet i kënaqjes
kërkesave tij. Tani për kërkesat e një njeriu tjetër bëhen
po aq të rëndësishme sa edhe kërkesat e veta, madje edhe
rëndësishme. japë bëhet e këndshme se marrë, të dojë
bëhet e rëndësishme se ta duan. Duke dashur, ai
çlirohet nga robëria e vetmisë dhe nga izolimi, krijuara
nga narcizmi dhe egocentrizmi i tij. Ai provon ndjenjëne re të
bashkimit, kujdesit, unitetit. Për më tepër ai ndien se është i
zoti e i aftë krijojë me dashurinë e tij dashuri e mos
varet nga ajo merr kur e duan e për cilën duhet jetë i
vogël e i pafuqishëm, i sëmurë, pra, jetë “i mirë”. Dashuria
feminore shkon sipas parimit: “Unë dua sepse mua mëduan
themel dashurisë pjekur qëndron parimi: “Më duan sepse
unë dashuroj Dashuria e papjekur thotë: “Unë të dua sepse ti
më duheshDashuria e pjekur thotë; “Ti duhesh
t) Shiko përshkrimin e këtij zhvillim i “Psikiatria e m oshave” të Salivenit
(Sullivan H.S. The Interpersonal Theory o f Psychiatry. N.Y., 1953).
47
ERJCH FROMM
sepse unë dashuroj
Me zhviilimin e aftësisë për të dashuruar është i lidhur
edhe zhvillimi i objektit dashurisë. muajt e vitet e para
femija është i lidhurnë mënyrë shumë ngushtë me ëmën.
Kjo lidhje fillon para lindjes kur nëna dhe foshnja përbëjnë
ende një trup vetëm, megjithëse janë dy veta. disa
drejtime lindja e ndryshon situatën, por jo aq shumë sa mund të
na duket Fëmija, ndonëse tani nuk jeton barkun e nënës,
varet ende plotësisht nga e ëma. Por çdo ditë ai bëhet
gjithmonë e i pavarur. Ai mëson ecë, të.flasë, mëson
vrojtojë vetë botën. Lidhja e tij nënën e humbet deri në
njëfarë shkalle rëndësinë jetësore, por ndërkohë fitojnë rëndësi
gjithmonë e më të madhe marrëdhëniet me të atin.
Për ta kuptuar këtë lëvizje nga e ëma te i ati duhet të
mbajmë parasysh ndryshimin thelbësor midis dashurisë amtare
dhe asaj aterore. Për dashurinë amtare tashmë kemi folur.
Dashuria amtare është e padiskutueshme për vetë natyrën e saj.
Nëna e do foshnjën e vet të sapolindur sepse ajo është foshnja e
saj dhe jo sepse femija plotëson këto apo ato kushte apo se
plotëson shpresat e saj, (Sigurisht, kur flas për dashuritë amtare
e atërore unë kam parasysh tipat ideale sipas terminologjisë
Maks Veberit ose arketipat sipas terminologjisë Jungut. Me
këtë nuk dua të them aspak se çdo baba e çdo nënë duan
pikërisht kështu. Unë kam parasysh parimin origjinën amtare e
atërore janë personiflkuar te nëna dhe ati. Dashuria pa
kushte i përgjigjet një prej prirjeve pasionante jo vetëm
foshnjës, por edhe çdo njeriu qoftë. Nga ana tjetër kur ty
duan për ca gjëra mira tuat, kur ti e meriton dashurinë,
lindin gjithmonë ca dyshime: po sikur papritur të mos i pëlqejë
atij që me pëlqen pasi gjithmonë ekziston frika se dashuria
mund të zhduket. Përveç
48
ARTl 1 DASHURUARIT
kësaj} dashuria “e merituar” mund lërë një shije hidhur
duke bërë mendosh se nuk duan dhe aq shumë, vetëm
se ti u pëlqen; se po shohësh hollë, ty nuk duan, por
shfrytëzojnë. Nuk ka ndonjë çudi ne nuk do pushojmë
kurrë dëshirojmë me pasion dashurinë e nënës-edhe
femini, edhe kur rriten. Sidoqoftë, shumica e femijëve e
provojnë dashurinë e nënës (se në çfarë shkalle do ta themi
poshtë), ndërsa i rrituri e ka shumë vështirë ta plotësojë
këtë kërkesë. Në kushtet më të favorshme të zhvillimit kjo
bëhet pjesë e dashurisë normale erotike. Shpesh ajo shfaqet
formë fetare e shumë më shpesh në formën e neurozave.
Marrëdhëniet me babanë janë krejt të tjera. Për ne nëna
është shtëpia jonë, natyra, toka, oqeani, ndërsa babanë nuk e
përfytyrojmë si një shtëpi tillë natyrore. Babai është pak i
lidhur me fëmijën vitet e para jetës tij dhe këtë
periudhë hershme rëndësia e tij për fëmijën as mund
krahasohet rëndësinë e nënës. Por pa përfaqësuar botën e
natyrës, botën e natyrshme, babai përfaqëson polin tjetër të
ekzistencës njerëzore, botën e udhëtimeve e të aventurave. Dhe
është pikërisht është babai ai që e mëson fëmijën e i tregon atij
rrugën në këtë botë.
këtë funksion babait është i afërt edhe një funksion
tjetër, i iidhur me zhvillimin ekonomiko-shoqëror. Kur u shfaq
prona private e kur ajo filloi te kalojë trashëgim nga ati te
njëri nga djemtë, babai filloi të dëshirojë një bir të tilië, cilit
ai mund f i linte pronën. Sigurisht ky do ishte
djali
i
denjë; sipas pikëpamjes së babait djali më i denjë do të ishte ai
që do f i ngjante atij më shumë e prandaj edhe djali më i
dashur. Dashuria e babait është dashuri me kushte caktuara
dhe parimi i kësaj dashurie është: “Unë të dua sepse
49
ERICH FROMM
ti i justiflkon shpresat e mia, sepse ti i zbaton detyrat e tua,
sepse ti më ngjan mua”. Në dashurinë e “kushtëzuar” atërore si
edhe në dashurinë “pa kushte” të nënës mund të gjesh edhe anë
negative, edhe pozitive. Ana negative qëndron pikërisht atë
se dashurinë e babait duhet ta meritosh, se atë edhe mund ta
humbasësh, po qe se nuk i përligj shpresat ka për ty.
vetë natyrën e dashurisë atërore qëndron fakti se bindja është
kushti dhe virtyti kryesor, ndërsa mosbindja është mëkati më i
madh, i cili ndëshkohet me humbjen e dashurisë së babait. Por
edhe ana pozitive nuk është pak e rëndësishme. Po qe se
dashuria lind me kushte caktuara, atëherë unë mund bëj
diçka që ta fitoj atë, unë mund ta fitoj atë duke u përpjekur. Në
dallim nga dashuria e nënës, dashurinë e babait mund ta
drejtosh.
Pozicionet e babait e të nënës në lidhje me femijën u
përgjigjen kërkesave tij. Foshnjës i duhet dashuria e
pakushtëzuar e nënës dhe kujdesi si fiziologjik, ashtu edhe
fizik, Pas moshës gjashtë vjeç femija fxllon ndiejënevojën
për dashurinë e babait, për autoritetin dhe udhëheqjen e tij.
Funksioni i nënës është f i japë atij sigurinë nëjetë, ndërsa
funksioni i babait është ta mësojë atë, drejtojë zgjidhjen e
detyrave i vë përpara femijës shoqëria, në të cilën ai ka
lindur. Në rastin ideal dashuria e nënës nuk përpiqet ta pengojë
pjekjen e femijës, nuk kultivon pafuqinë e tij. Nëna duhet
jetë e bindur jetë do thotë nuk duhet alarmohet tej
masës, që të mos infektojë edhe femijën me atë alarm. Dëshira
femija bëhet i pavarur e te ndahet gradualisht prej saj,
duhet bëhet pjesë e jetës saj, Dashuria e babait udhëhiqet
nga parimet dhe pritja; ajo duhet jetë e qetë dhe e duruar
vend që të jetë autoritare dhe frikësuese. Ajo duhet f i sigurojë
femijës që po rritet ndjenja,
50
e r ic h f r o m m
ka një nënë që e do, por që është ose shumë tolerante ose
shumë autoritare, si dhe një baba dobët e indiferent. këtë
rast ai mund të mbesë në stadin e lidhjes së hershme me nënën e
zhviliohet si njeri i varur nga nëna. Ai do ta ndiejë veten
pafuqishëm, te ai do mbizotërojnë prirjet janë
karakteristike për një njeri receptiv; domethënë marrë, të jetë
i mbrojtur e të jetë objekt i përkujdesjes së të tjerëve. Ai nuk do
t’i këtë cilësitë e babait si aftësia e orga- nizimit, pavarësia,
aftësia për ta drejtuar vetë jetën e tij. Ka ngjarë ai ta
kërkojë “nënën” te çdo njeri, nganjëherë ndër gratë, nganjëherë
ndër burrat do t’i këtë eprorë. Nga ana tjetër, po qe se nëna
është e ftohtë, indiferente dhe autoritare, ai ose mund ta kalojë
nevojën e vet për mbrojtjen mëmësore te babai e vonë
figurat e tij e atëherë rezultati përfundimtar do jetë i njëjtë si
edhe rastin e mëparshëm, ose do rritet si personalitet i
zhvilluar vetëm në një aspekt me orientim nga i ati e ky person
jeton vetëm duke iu bindur ligjit, rregullit dhe autoritetit, duke
qenë i paaftë presë apo marrë një dashuri pakushtëzuar.
Zhvillimi këtë drejtim bëhet veçanërisht lehtë po qe se
ftohtësia e nënës forcohet nga autoriteti i babait, i cili është edhe
shumë i lidhur birin. Për gjithë këta tipa me zhvillim
neurotik është karakteristik fakti se një nga fillesat- atërore apo
amtare-mbetet e pazhvilluar ose rastin e ndonjë neuroze
të rëndë rolet e nënës e të babait përzihen e ngatërrohen si
lidhur me njerëzit e tjerë, ashtu edhe brenda personit. Një
studim e gjurmim i thellë mund të tregojë se disa tipa
neurozash, si neurozat e fiksimeve, zhvillohen kryesisht mbi
bazën e lidhjes njëanshme me babanë një kohë që Ilojet e
tjera, p.sh. histeria, alkoolizmi, paaftësia për f u vetëformuar e
për të pasur një ptkëpamje reale për
52
A RTIITË DASHURUARIT
botën, si dhe depresionet, lindin si rrjedhim i përqendrimit
njëanshëm të lidhjes me nënën.
3. Objektet e dashurisë
Nuk do të kishte qenë e saktë po të mendonim se dashuria
është para gjithash qëndrim ndaj një njeriu konkret. Ajo
është udhëzim, orientim i karakterit personit përcakton
marrëdhëniet e personit me botën tërësi dhe jo vetëm ndaj
një “objekti” dashurisë. Po qe se njeriu dashuron vetëm një
njeri ndër shumtit dhe është indiferent ndaj gjithë
bashkëvëllezërve tjerë, dashuria e tij nuk është dashuri, por
vetëm lidhje simbiotike, me fjale tjera, një egoizëm i
zgjeruar. Por shumica e njerëzve mendon se dashuria
përcaktohet nga objekti e jo nga aftësia. Fakti ata nuk duan
askënd tjetër përveç njeriut “të dashur”, e konsiderojnë madje
si forcë të dashurisë së tyre. Ky gabim i ngjan atij të përmendur
lart. Meqë njerëzit nuk e kuptojnë se dashuria është
veprimtari, forcë shpirtërore, mendojnë se mjafton gjendet
objekti i vërtetë, kurse të tjerat pastaj rregullohen vetvetiu.
Këtë pikëpamje mund ta krahasosh me mendimin e njeriut, i
cili do vizatojë, por vend mësojë e ta studiojë këtë
art, thotë se për mjafton gjejë një modei përshtatshëm,
se po e gjeti, do krijojë një pikturë mrekullueshme. Po qe
se unë e dua vërtet një njeri, atëherë i dua të gjithë njerëzit, dua
gjithë botën, dua jetën, qoftë se unë mund t’i them dikujt:
“Unë të dashuroj atëherë me këtë unë duhet të kem thëhë: “Në
personin tënd unë i dua gjithë. Unë dua ty, dua gjithë
botën, te ti unë dua edhe vetentime”.
Nga pohimi se dashuria është një rregull u përket
ERICH FROMM
gjithëve e jo vetëm një njeriu, nuk njedh se llojet e ndryshme
të dashurisë nuk dallohen nga njëra-tjetra në vartësi të veçorive
të objektit të saj.
a) Dashuria vëliazërore
Tipi më themelor i dashurisë shërben si bazë e gjitha
llojeve saj, është dashuria vëllazërore. Me dashuri
vëllazërore unë kuptoj ndjenjën e përgjegjësisë, kujdesit,
respektin, njohjen e një njeriu tjetër, dëshirën për ta ndihmuar
atë në jetë. Pikërisht për një dashuri tillë flitet Bibël:
“Duaje të afermin tënd ashtu si vetveten”. Dashuria vëllazërore
është dashuria për gjithë njerëzit; dhe pikërisht kjo mungesë
eksluziviteti është vetia e saj kryesore, Nëse unë kam kultivuar
veten time aftësitë për dashuruar, nuk mund mos dua
vëllezërit e mi. dashuri vëllazërore arrihet pëijetimi i
bashkimit me gjithë njerëzit, solidariteti, unitet njerëzor.
themel dashurisë vëllazërore qëndron përjetimi i asaj
gjithë ne jemi një. Ndryshimet në talentet, aftësitë mendore,
dijet janë vogla e papërflllshme krahasim me
tërësinë e thelbit njerëzor është i njëjtë te gjithë njerëzit.
mënyrë ta ndiesh këtë tipar përbashkët duhet nga
sipërfaqja depërtosh thelb, Po qe se e perceptoj një njeri
tjetër mënyrë sipërfaqësore, re kryesisht ato gjëra na
dallojnë e na ndajnë. Po depërtojmë thelb, do
ndiejmë përbashkë- tën tonë e do ta kuptoj sa ne jemi
vëllezër. Kjo lidhje nga qendra qendër e jo nga periferia
periferi është edhe “lidhja qendrore” ose siç e ka thënë në
mënyrë shkëlqyer Simona Vej: “Të njëjtat fjalë (për
shembull, kurburri i thotë gruas: “Të dua”) mund jenë
veçanërisht rëndësishme ose mos vlejnë asgjë, varet nga
mënyra e toni si janë thënë. Dhe mënyra se si
54
ARTI / DASHURUARIT
janë thënë varet nga fakti se sa centimetra e thellë është shtresa
e personaiitetit që i ka thënë ato fjalë-dhe kjo gjë nuk ka të bëjë
me vullnetin e njeriut. Dhe mënyrë magjike ato arrijnë ato
theilësi shpirtit njeriut, për cilin janë thënë. E prandaj
ky njeri mund të kuptojë (po qe se në përgjithësi është i aftë
kuptojë) se sa vlejnë ato fjalë.
Dashuria vëiiazërore është dashuri e të barabartëve; por në
fakt edhe duke qenë barabartë, nuk jemi gjithnjë “të
barabartë” pasi, duke qenë gjithë njerëz, gjithë kemi
nevojë për ndihmë, sot unë e nesër ti. Por fakti që kemi nevojë
për ndihmë nuk do thotë se sa nga ne janë dobët e sa
fuqishëm. Dobësia është një gjendje kahmtare, ndërsa aftësia
për të qëndruar mbi këmbët e tua është aftësi e përhershme dhe
e përgjithshme.
Sidoqoftë dashuria për dobëtin, për të varffin e huajin
është themeli i dashurisë vëllazërore. Të duash mishin dhe
gjakun tënd nuk është ndonjë arritje e madhe. Edhe kafshët i
duan këlyshët e tyre e kujdesen për ta. I dobëti e do pronarin e
vet sepse prej tij varet jeta e tij, femija i do prindërit sepse ka
nevojë për ta. Dhe vetëm te dashuria për ata që nuk i shërbejnë
asnjë qëllimi fillon zbulohet dashuria. Dhe nuk është e rastit
objekti kryesor i dashurisë njerëzore Dhiatën e Vjetër,
është varfanjaku, ardhësi, vejusha dhe bonjaku dhe në fund
armiku kombëtar-egjiptiani dhe edomiti. Duke ardhur keq
për të dobëtin, njeriu zhvillon në vetvete dashurinë për vëllain.
Edhe dashurinë për veten e tij ai gjithashtu do atë ka
nevojë për ndihmë, do të dobëtin, pambrojturin, qenien e
brishtë. Keqardhja nënkupton njohjen dhe barazimin.
Dhiatën e Vjetër thuhet: Të ardhurin mos e ofendo... ju e njihni
shpirtin e ardhësit sepse keni qe vetë huaj tokën e
Egjiptit” (Po aty.23:9).
55
ERICIi FROMM
b) Dashuria e nënës
Ne tashmë në kapitullin e kaluar kemi shqyrtuar natyrën e
dashurisë amtare kur kemi folur për ndryshimin midis
dashurive amtare e atërore. Dashuria e nënës, siç e kam thënë,
është pohim i pakushtëzuar i jetës së femijës dhe i kërkesave të
tij. Por kësaj duhet f i shtojmë edhe një hollësi të rëndësishme.
Pohimi i jetës së femijës ka dy aspekte; njëri prej tyre është
kujdesi dhe përgjegjësia krejtësisht të domosdoshme për
ruajtjen e jetës dhe zhvillimin e femijës. Aspekti tjetër shkon
më tej sesa një ruajtje e thjeshtë. Ky është rregulli që i injekton
femijës dashurinë për jetën dhe e bën atë të ndiejë se të jetosh
është një mrekulli, se është një mrekulli të jesh një djalë i vogël
apo një vajzë e vogël, se është një mrekulli që të ekzistosh në
këtë botë. Këto dy aspekte janë shprehur shumë saktë në
tregimin biblik për krijimin e botës. Zoti krijon botën dhe
njeriun. Kjo përputhet me kujdesin e thjeshtë për ekzistencën.
Por Zoti shkon më tej se kjo kërkesë minimale. Tregimi për
çdo ditë të krijimit mbaron më fjalët: “Dhe Zoti e pa që kjo
ishte një gjë e mirë” (Të qenit 1:25).
Dashuria e nënës e bën femijën të ndjejë: “Është gjë e mirë
që fi linde” dhe kjo i fut fëmijës dashurinëpër jetën dhe jo
thjesht dëshirën për të jetuar. Po këtë ide pasqyron edhe një
simbol tjetër biblik. “Toka e premtuar përshkruhet gjithmonë
(dhe toka gjithmonë simbolizon nënën) si një vend ku rrjedh
qumësht e mjaltë! “Qumështi” është simboli i aspektit të parë
të dashurisë që qëndron në kujdesin dhe pohimin. “Mjalti”
simbolizon ëmbëlsinë e jetës, dashurinë për të dhe lumturinë
për të jetuar. Shumica e nënave janë të afta të japin
ARTl / DASHURUARIT
“qumështin”, por vetëm pak prej tyre japin edhe “mjaltë”,
nënat duhet jetë jo vetëm “nënë e mirë”, por edhe njeri i
lumtur -dhe këtë pak prej tyre e arrijnë. Është e vështirë ta
vlerësojmë se sa fort ndikon kjo te fëmija. Dashuria e nënës për
jetën është aq ngjitëse, sa dhe alarmi i saj. Si njëri, edhe tjetri
aspekt ushtrojnë një ndikim theilë gjithë personalitetin e
fëmijës dhe vërtet midis fëmijëve mund dallosh (por edhe
midis të rriturve) ata që kanë marrë vetëm “qumështin” dhe ata
kanë marrë “qum ështin” dhe “mjaltin”. dadim nga
dashuria erotike dhe vëllazërore është dashuria midis
barabartëve, marrëdhëniet reciproke midis nënës dhe fëmijës
nga vetë natyra e tyre jane marrëdhënie midis jo të barabartëve,
cilat njëri ka nevojë për ndihmë, ndërsa tjetri e jep atë.
Pikërisht për lcëtë arsye dashurinë amtare që është plot me
altruizëm e nuk e njeh egoizmin, e quajnë Hojin lartë
të dashurisë dhe nyjat që e iidhin atë i quajnë nyj.e më të
shenjta ndër gjithë gjërat emocionale. Por si arritje vërtetë të
dashurisë amtare nuk quajnë dashurinë e nënës për foshnjën,
por dashurinë e saj për femijën që po rritet.
shumicën e tyre nënat modeme mbeten nëna
dashuruara, sa kohë fëmija është ende i vogël e varet
krejtësisht prej tyre, Në shumicën dërmuese gratë duan të kenë
fëmijë, janë lumtura për fëmijën u ka lindur dhe kanë
dëshirë pasionante kujdesen për dhe kjo pavarësisht nga
fakti se ato nuk marrin nga fëmija asgjë si shkëmbim, përveç
buzëqeshjes ose fytyrës së tyre të kënaqur. Kjo gjë, me sa
duket, i ka rrënjët kompleksin e instinkteve që janë
pranishme si te femrat e kafshëve, ashtu edhe te gratë. Por
çfarëdo tloj vendi që të zërë ky faktor instinktiv, ka edhe
faktorë specifikë psikologjikë që formojnë këtë tip
57
ERICHFROMM
dashurisë amtare. Meqë nëna e ndien foshnjën si pjesë j
vetes saj, dashuria dhe pasioni i saj instinktiv mund të kënaqë
narcizmin e saj. Ka edhe nj ë motiv tj etër që gj ithashtu ] mund ta
këtë origjinën priijen e nënës drejt pushtetit ose zotërimit.
Fëmija i pafuqishëm e i tëri plotësisht nën pushtetin e saj
shërben si mjet i natyrshëm për kënaqur kërkesat e grave
pushtetshme e autoritare ose grave me
prirje për zotëruar prona e pasuri.
Sado përhapura jenë këto motive, sidoqoftë ato nuk
janë aq rëndësishme, sa një motiv tjetër, të cilin mund
j
ta
quajmë nevojë për të kapërcyer (transcendencë) e ky është ; i
rëndësishmi. Kjo nevojë për kapërcim është një nga j cilësitë
themelore njeriut; ajo i ka rrënjët faktin që njeriu e
kupton vetveten, se është i pakënaqur me rolin e j qenies
krijuar dhe se nuk mund kënaqet me rolin e 1 kocke për
luajtur. Ai ka nevojë ta ndiejë veten krijues I
duke kapërcyer rolin pasiv të qenies së krijuar dhe ka shumë f
mënyra për kënaqur këtë nevojë. e thjeshta dhe më e j
natyrshmja prej tyre është dashuria amtare dhe kujdesi për j
krijesën e vet. Për foshnjën e vet nena del nga kufijtë e {
personit të saj. Dashuria për femijën i jep jetës saj një
kuptim dhe rëndësi veçantë. (Pikërisht pamundësinë e
burrit për kënaqur kërkesën e vet për kapërcyer, për
mbajtur edhe ai bark femijë, qëndron edhe arsyeja e
dëshirës për të arritur sa më shumë suksese duke formuar
mendime e sende).
Por fëmija duhet rritet: Ai duhet dalë nga barku i nënës
e të shkëputet krejtësisht prej saj. Në thelbin e saj dashuria e
nënës është kujdesi femija rritet e prandaj 1 nëna duhet të
dëshirojë ndarjen e fëmijës. Këtu qëndron edhe J dallimi kryesor
i dashurisë amtare nga dashuria erotike. Me |
A R TIITË DASHURUARIT
dashurinë erotike janë dy veta kanë pas ekzistuar veçmas e
pastaj bëhen njësh, dashurinë amtare janë dy veta kanë
qenë njësh e që ndahen nga njëri-tjetri. Nëna jo vetëm që duhet
durojë ndarjen nga fëmija, por edhe duhet ta dëshirojë vetë
këtë gjë e kontribuojë për të. Dhe vetëm këtë stad
dashuria e nënës bëhet një gjë kaq e vështirë, saqë kërkon
heqjen dorë nga egoizmi dhe aftësinë për dhënë çdo gjë pa
dashur si shkëmbim asgjë, përveç lumturisë atij ajo e do
aq shumë. Dhe pikërisht në këtë stad shumë nënat nuk ia dalin
dot të realizojnë detyrën e dashurisë amtare. Një grua autoritare
dhe egoiste, një grua pronare mund të jetë e suksesshme si nënë
“e dashur” vetëm për aq kohë sa fëmija është i vogël dhe vetëm
një grua që gëzohet më shumë duke dhënë se duke marrë,
vetëm ajo mund jetë një nënë e dashur edhe atëherë kur
fëmija ndahet prej saj.
Dashuria e nënës për fëmijën që po rritet, dashuri
nuk kërkon si shpërblim asgjë, është, me sa duket, forma e
vështirë që mund të arrihet dashuri, Me është veçanërisht
e lehtë të gënjehesh për shkak të asaj lehtësie, me të cilën nënat
i duan fëmijët e tyre. Dhe pikërisht se është shumë e vështirë,
gruaja mund të jetë e dashur vërtet për fëmijën vetëm po qe se
ajo di dashurojë, qoftë se ajo është e aftë dojë burrin,
fëmijët e tjerë, njerëzit e huaj, çdo qenie rijerëzore.
Gruaja nuk është e aftë për një dashuri tillë, mund
jetë një nënë e mirë vetëm sa kohë që fëmija është i vogël, por
ajo nuk mund të jetë një nënë vërtet e dashur dhe këtë gjë
mund ta marrësh vesh duke parë nëse është ajo e gatshme
pranojë me dëshirë ndarjen prej saj fëmijës e vazhdojë ta
dojë atë edhe pas kësaj ndarjeje.
59
ERJCH FROMM
c) Dashuria erotike
Dashuria vëllazërore është dashuri midis të barabartëve;
dashuria e nënës është dashuri ndaj të pafuqishmit. Duke pasur
dallimet e tyre nga njëra-tjetra, këto dy fbrma të
j
dashurisë
kanë përbashkët se nga vetë natyra e tyre ato
j
nuk
kufizohen te një njeri i vetëm. qoftë se unë e dua
j
vëllain
tim, i dua gjithë vëllezërit e mi. qoftë se dua
j
fëmijën
tim, unë i dua të gjithë fëmijët e mi e për tepër i
j
dua
gjithë fëmijët përgjithësi, gjithë ata kanë
j
nevojë
për ndihmën time. dallim nga këto dy tipe,
j
dashuria
erotike është dëshira pasionante për shkriijen
j
e plotë, pra,
për bashkimin një njeri. Kjo dëshirë apo vetë natyra e saj
është e veçantë dhe jo e përgjithshme dhe
kjo është ndoshta forma mashtruese e dashurisë.
Para gjithash ajo ngatërrohet shpesh me ndjesinë që i
ngjet shpërthimit “rënies dashuri” me shkatërrimime
papritur barrierave kanë ekzistuar para ndodhte kjo
gjë midis dy njerezve të huaj. Por, siç e kemi thënë edhe
Iart, ky përjetim i një bashkimi papritur, nga vetë natyra ' e
tij, është jetëshkurtër. Pasi ta njohim nga afër njeriun e
j
huaj,
nuk kemi nevojë kapërcejmë asnjë lloj pengese j për të
arritur afrimin e befasishëm. Ne tashmë e njohim 1 njeriun “e
dashurin” po aq mirë si edhe veten apo themi mirë e
njohim po aq keq. Po qe se përjetimi nga ne i |njeriut tjetër
është i thellë, po qe se ndiejmë gjithë paanësinë |e personalitetit
tij, ky njeri tjetër nuk do të ishte bërë kurrë j kaq i njohur dhe
mrekuilia e kapërcimit të pengesave mund |të përsëritej çdo
ditë nga e para. Shumica e njerëzve i 1 studiojnë shpejt e
thellësi si vetveten, ashtu edhe tjerët. ]
60
A RTII TË DASHURUARIT
Dhe para së gjithash ata afrohen nëpërmjet lidhjeve seksuale. E
meqë ata e perceptojnë para gjithash ndarjen me një njeri
tjetër si një ndarje fizike, edhe bashkimi fizik do të thotë për ta
kapërcimi i kësaj ndarjeje.
Përveç kësaj ka edhe faktorë të tjerë që shumë vetë i marrin
si kapërcim tjetërsimit. flasësh për jetën private, për
shpresat e prirjet e tua, tregosh tiparet e tua fëminore,
gjesh interesa përbashkëta lidhje me botën, gjitha këto
merren si kapërcim i tjetërsimit. Madje si afërsi merret edhe
shfaqja e hapur e egërsisë dhe e urrejtjes, plot paaftësi për f u
përmbajtur. Me këtë mund të shpjegoj lidhjen e degjeneruar
midis tyre të bashkëshortëve që janë të afërt vetëm në shtrat ose
atëherë kur shprehin urrejtjen dhe mllefin ndaj njëri tjetrit. Por
gjitha këto anë afrimit me kalimin e kohës vijnë duke u
dobësuar e prandaj njeriu kërkon një dashuri re me një tjetër
njeri. Dhe prapë njeriu i huaj behet “i afert”, prapë kemi një
përjetim gëzueshëm e nxitës rënies dashuri e prapë ajo
dobësohet gradualisht e mbaron me kërkesën e një fitoreje të re,
me një dashuri te re dhe gjithmonë mbetet iluzioni se dashuria e
re nuk do jetë si ato parat. një shkallë madhe këto
iluzione mbështeten nga iluzionet e tërheqjes seksuale.
Qëllimi i tërheqjes seksuale është shkrirja në një dhe kjo ■
tërheqje nuk Iind vetëm nga kërkesa fizike për lehtësimin e një
tensioni sëmurë. Alarmi i shkaktuar nga vetmia, dëshira për
të fituar ose për të qenë i mundur, ambicia, dëshira për të
shkaktuar dëm e madje për të shkatërruar gjithçka mund të
ndikojnë shfaqen e tërheqjes seksuale ashtu si edhe
dashuria. Me sa duket, tërheqja seksuale mund kombinohet
me çdo Iloj ndjenje fortë e lindë prej saj. Dhe dashuria
është gjithë-gjithë një prej këtyre
61
ERJCH FROMM
ndjenjave. Meqë për shumicën e njerëzve përfytyrimi për
tërheqjen seksuale është i pandarë nga nocioni i dashurisë, ata
kalojnë lehtë përfundimin e gabuar se gjoja e duan njëri-
tjetrin meqë e dëshirojnë njëri-tjetrin fizikisht. Dashuria mund
lindë prirjen për bashkim seksual dhe këtë rast afersia
fizike nuk shoqërohet me asnjë lakmi, me asnjë dëshirë për
fituar apo për qenë i mundur, por është e mbushur me
ëmbëlsi. Po qe se prirja ben bashkimin seksual nuk lind nga
dashuria, po qe se dashuria erotike nuk është në të njëjtën kohë
edhe dashuri vëllazërore, ajo nuk çon kurrë asnjë lidhje
përveç lidhjes kalimtare orgjiastike. Tërheqja seksuaie krijon
një çast iluzionin e bashkimit, por pa dashuri, por njerëzit
edhe duke u “bashkuar” mbeten po aq të huaj, si edhe më parë.
Ndonjëherë prej kësaj edhe u vjen turp nga njëri-tjetri ose edhe
urrehen ndërmjet tyre sepse kur iluzionet shpëmdahen, e
ndiejnë veten edhe me huaj se parë. Siç thoshte Frojdi,
afrimi i këndshëm nuk mund të quhet në asnjë mënyrë sublimin
e instinktit seksual, por është rezultat i drejtpërdrejtë i
dashurisë vëllazërore dhe ajo është e pranishme si format
fizike, edhe në format jo fizike të dashurisë.
Dashuria erotike është dashuri e veçantë, gjë që nuk mund
ta thuash për dashurinë vëllazërore dhe atë amtare. Kjo gjë e
veçantë e dashurisë erotike meriton një shqyrtim
hoilësishëm. Jo rrallë ndodh karakteri i veçantë i dashurisë
erotike të interpretohet shpesh si lidhje me pronën. Shpesh
mund të takosh dy “të dashuruar” që nuk duan e nuk pyesin për
asnjë njeri tjetër. vërtetë dashuria ë tyre nuk është gjë
tjetër veçse një autodashuri dyfishtë, ata janë dy njerëz e
barazojnë me veten njëri-tjetrin dhe e zgjidhin problemin e
vetmisë duke e bërë njëshin një çift
62
A R TIITË DASHURUARIT
dy vetësh. Atyre u duket se e kapërcyen vetminë, por, duke
qenë të ndarë nga njerëzit e tjerë, ata mbesin të ndarë nga njëri
tjetri dhe të huaj nga vetvetja, Ndjenja e tyre e bashkimit është
iluzore. Dashuria erotike është e veçantë, por ajo është dashuri
për gjithë njerëzimin, për çdo gjë të gjallë, e
personifikuar një njeri vetëm. Ajo është e veçantë vetëm
në kuptimin se unë mund të shkrihem plotësisht e gjithë pasion
vetëm me një njeri, Dashuria erotike e përjashton dashurinë
për tjerët vetëm kuptimin e bashkimit erotik, dhënies
plotë në të gjitha drejtimet ,~por jo në kuptimin e dashurisë
vëllazërore.
Për dashurinë erotike-nëse është dashuri-është i
domosdoshëm një kusht paraprak dhe pikërisht: unë duhet
dashuroj me gjithë qenien time dhe ta përjetoj njeriun tjetër
gjithë thellësinë e qenies tij. thelb gjitha qeniet
njerëzore janë njëjta. Ne gjithë jemi pjesë e Njërit, ne
gjithë jemi thelbi i Njëshit. qoftë se është kështu, atëherë
nuk duhet ketë rëndësi se dashurojmë. Dashuria duhet
ishte thelb një akt i vullnetshëm, një vendim për t’ia
kushtuar jetën time një njeriu tjetër. Dhe vërtetë ky
mendim shërben si bazë për idenë e mosprishjes m artesës.
Ai qëndron them el shum ë form ave tradicionale
martesës, në të cilat dhëndri dhe nusja nuk e zgjedhin asnjëherë
njëri-tjetrin, por zgjidhën nga të tjerët e megjithatë pritet që ata
ta duan njëri-tjetrin. kulturën bashkëkohore perëndimore ky
mendim hidhet poshtë tërësisht. Aty mendojnë se dashuria
është një ndriçim emocional, kur njeriu mbërthehet papritur nga
një ndjenjë, cilës njeriu nuk është gjendje t’i rezistojë.
Vënë re vetëm veçori dy njerëzve dhënë dhe jo faktin
çdo burrë është një pjesë e Adamit dhe çdo grua pjesë e Evës
63
EMCH PROMM
dhe injorohet një faktor i tillë i rëndësishëm i dashurisë erotike
si vullneti. dashurosh dikë nuk është vetëm një ndjenjë e
fortë. Ky është një vendim, është një gjykim, është një betim.
Po qe se dashuria do të ishte vetëm ndjenjë, nuk kishte përse të
betoheshim për dashuri përjetshme ndaj njëri-tjetrit. Ndjenja
vjen e edhe mund ikë. Si mund mendoj se ajo do të jetë e
përjetshme në qoftë se veprimet e mia nuk bazohen në një
vendim të ndërgjegjshëm?
Duke u nisur nga kjo pikëpamje, mund arrish
përfundim in se dashuria është krejtësisht një akt i vullnetshëm
dhe një betim e për këtë arsye nuk ka rëndësi parimore se kush
janë ata të dy që duhen. A do të rregullohet vallë martesa e tyre
nga dikush tjetër apo kjo do të jetë zgjedhja e tyre- meqë
martesa është iidhur, akti i vulinetshëm siguron vazhdimin e
dashurisë tyre. Duke u nisur nga kjo pikëpamje, nuk mbahet
parasysh karakteri kontradiktor i natyrës njerëzore dhe i
dashurisë erotike. gjithë jemi Një e prapëseprapë secili
prej nesh është një thelb i papërsëritshëm dhe unik. Kjo
kontradiktë përsëritet marrëdhëniet tona me njerëzit e tjerë.
Meqë gjithë jemi Një, ne mund t’i duam gjithë njëlloj me
dashuri vëllazërore. Por meqë ne sidoqoftë jemi ndryshëm,
dashuria erotike kërkon diçka individuale, tejet personale
ekziston vetëm midis njerëzve konkretë e jo ndërmjet gjithë
njerëzve.
Të dyja pikëpamjet: edhe ajo, sipas së cilës dashuria erotike
është një lidhje krejtësisht individuale e papërsëritshme
karakteristike vetëm për dy njerëz konkretë, edhe tjetra, sipas
cilës dashuria erotike është vetëm një akt i vullnetshëm,
dyja janë drejta ose, mirë themi, asnjëra prej tyre nuk
është e drejtë. E prandaj është njëlloj gabim të mendosh se
marrëdhëniet reciproke të pasuksesshme mund të prishen lehtë
64
A RTIITË DASHURUARIT
dhe se këto marrëdhënie nuk duhet ndërpriten në çfarëdo
rrethane.
d) Bashuria për veten1
Ndonëse askush nuk ngrihet kundër përdorimit nocionit
të dashurisë për objekte të ndryshme, është përhapur pikëpamja
se ndërsa duash tjerët është virtyt, duash veten është
mëkat. Supozohet se sa shumë unë e dua veten, aq
pak i dua tjerët dhe se dashuria për veten është e njëjtë me
“egoizmin”. Kjo pikëpamje ka rrënjë thella në mendimin
perëndimor. Kalvini e quante dashurinë për veten tënde
“murtajë”, Frojdi e përshkruan dashurinë për veten nga
pikëpamja e psikiatrisë e prapë se prapë kuptimi i gjykimit
tij është po ai Kalvinit. Për dashuria për veten është njësoj si
narcizmi, libidoja e drejtuar te vetvetja. Narcizmi është stadi
i hershëm i zhvillimit njerëzor dhe njeriu i kthyer këtë
stad, më vonë nuk është më në gjendje të dashurojë; shkalia më
e skajshme e kësaj gjendjeje është sëmundja shpirtërore. Frojdi
mendon se dashuria është shfaqje e libidos; libidoja e drejtuar
ndaj tjerëve eshtë dashuri, kurse e drejtuar ndaj vetes është
autodashuri. Në këtë mënyrë dashuria dhe
1) Paul Tilik recensionin për librtn tim “Shoqëri e shëndoshë propozon
që termin “Dashuri për veten “ (self-love) të ndryshojë e ta quajmë “vetafirmimi natyror
{self-affirm ation) ose “ vetëperceptim paradoksal” (paradoxical self- acceptance). Duke
pranuar disa përparësi të këtij propozimi, unë prapseprapë nuk mund të bie dakord me
të. N ë termin “Dashuria për veten” elementi i dashurisë kontradiktore për veten duket
më qartë. Aty është shprehur se dashuria është i njëjti parim ndaj të të gjitha objekteve,
përfshirë edhe mua vetë. Nga ana tjetër, nuk duhet të harrojmë se termi
“Dashuri për veten” kuptimin që përdoret këtu ka historinë e tij. Bibël flitet
për “dashurinë për veten”, kur përshkruhet dashuria për të afërmit si dashuri për
vetveten. Po në këtë kuptim flet për dashurinë edhe Majster Ekkaiti.
65
ERICH FROMM
autodashuria janë nocione përjashtojnë njëra-tjetrën atë
kuptina sa e fortë të jetë njëra, aq e dobët është
tjetra. qoftë se dashuron veten është gjë e keqe, do të thotë
që të mos jesh egoist është gjë e mirë.
Në lidhje me këtë lindin një sërë pyetjesh. A vërtetohet
vallë teza mbi antagonizmin themelor midis dashurisë për
veten dhe dashurisë për tjerët me anë vrojtimeve
psikologjike? A është dashuria për veten po ajo dukuri si dhe
egoizmi apo ato janë dukuri të kundërta? Më tej, vërtet egoizmi
i njeriutbashkëkohor përfaqëson vetvete kujdesin për
vetveten si për një person me gjitha mundësitë e intelektit,
emocionet dhe ndjesitë? Mos vallë ky njeri është bërë shtojcë e
rolit të tij social-ekonomik? Aështë e njëjta gjë egoizmi i tij me
dashurinë për vetveten apo, përkundrazi, është i kushtëzuar
pikërisht në mungesë e kësaj të fundit?
Para se të fillojmë shqyrtimin e aspektit psikologjik
egoizmit dhe dashurisë për veten, duhet theksojmë se
mendimi, sipas të cilit nocionet “dashuri” për të tjerët dhe
“dashuri për veten” e përjashtojnë njëri-tjetrën nuk mund të
jetë i vërtetë.
Po ta duash të afermin tënd si njeri është shfaqje e një
virtyti, atëherë edhe të duash veten tënde duhet të jetë një virtyt
e jo cen, meqë edhe unë jam njeri si gjithë tjerët. Është e
pamundur të mendosh për njeriun pa futur aty edhe veten time.
Çdo doktrinë tjetër kërkon një përjashtim tillë del se ka
brenda një kontradiktë. thënien bibhke “Duaje afermin
tënd si veten tënde” nënkuptohet se respekti për veten,
dashuria dhe kuptuarit e vetvetes janë pandara nga
respekti, dashuria dhe kuptuarit e një njeriu tjetër, Dashuria
për vetveten është e pandarë dhe e lidhur me dashurinë për çdo
qenie tjetër.
A R TIITË DASHURUARIT
Tani jemi afruar te premisat themelore psikologjike që
përcaktojnë përfundimet tona. vija përgjithshme këto
premisa përmblidhen në sa vijon: jo vetëm të tjerët, por edhe ne
vetë jem i”objekt” i ndjenjave dhe rregullave tona.
Marrëdhëniet tona me të tjerët dhe me vetveten jo vetëm që nuk
janë kontradiktë, por thelbin e tyre janë lidhura. Për
problemin që po shqyrtojmë kjo do thotë se dashuria për
tjerët dhe dashuriapër veten nuk e përjashtojnë aspak njëra-
tjetrën, përkundrazi dashuria për vetveten vihet re te gjithë
ata janë aftë duan tjerët. Nëparim dashuria është e
pandashme meqë ka bëjë me lidhjen midis “objekteve
dashurisë dhe personalitetit të atij që dashuron. Dashuria e
vërtetë është shfaqja e një burimi frytdhënës; ajo presupozon
kujdesin, respektin, përgjegjësinë dhe njohjen. Ky nuk është
“efekt” në kuptimin që njeriu i nënshtrohet një ndikimi nga ana
e ndonjë tjetri. Kjo është një dëshirë aktive e zhvillimit dhe e
lumturisë për njeriun e dashur, është prirje e bazuar në
aftësitë që ka njeriu për dashuruar.
dashurinë për një njeri konkret realizohet e
përqendrohet forca e dashurisë, aftësia për dashuruar.
Kryesoija shënon fillimin e është e përqendruar te
dashuria, është e drejtuar nga njeriu i dashur si mishërim i
cilësive jep natyra njerëzore. Dashuria për njeriun
presupozon dashurinë për njeriun përgjithësi. Kjo është një
lloj “ndarje e punës” siç e quan Ulijam Xhejmsi kur njeriu i do
anëtarët e familjes së vet, por nuk ushqen asnjë ndjenjë “për një
tjetër”, gjë është shenjë e paaftësisë parimore për
dashuruar. Dashuria për njerëzit nuk është abstraksion, një
ndjenjë abstrakte që, siç thuhet shpesh, vjen pas dashurisë ndaj
një njeriu konkret, por premisë e kësaj fundit, ndonëse
procesin e evolucionit ajo është zhvilluar nga dashuria ndaj
67
ERICH FROMM
individëve koakretë.
Prej këtej del se “UnE duhet të jetë objekt i dashurisë
sime, ashtu si edhe çdo njeri tjetër. Fati ijetës sime, i lumturisë
sime, i zhvillimit tim, i lirisësimejanë bazuar aftësinëpër
dashuruar, pra, kujdesin, respektin, përgjegjësinë dhe dijet.
Po qe se një individ është i aftë për një dashuri frytdhënëse, ai
do edhe veten e tij. Po qe se një individ është i aftë dojë
vetëm të tjerët, ai nuk është i aftë të dashurojë në përgjithësi.
Po qe se pranojmë dashuria për vetveten dhe dashuria
për tjerët parim janë lidhura reciprokisht, atëherë si ta
shpjegojmë egoizmin pa asnjë dyshim përcakton çdo
interesim vërtetë për tjerët? Egoisti interesohet vetëm për
veten e tij, ai do çdo gjë të jetë vetëm për të, ai ndien
kënaqësi vetëm duke marrë dhe jo duke dhënë. Ai e percepton
botën e jashtme nga pikëpamja e asaj ai mund vjelë prej
saj, nuk i interesojnë nevojat e tjerëve, ai nuk i respekton
dinjitetin dhe personalitetin e tyre. Përveç vetes nuk vë re asgjë
tjetër. Ai gjykon për gjithë e për gjithçka nga këndvështrimi
i dobisë mund të këtë për vete. parim nuk është i aftë
dashurojë. Mos vallë kjo është provë se interesimi për veten
dhe interesimi për tjerët e përjashtojnë mënyrë
pashmangshme njëri tjetrin? Do të kishte qenë kështu nëse
egoizmi do kishte qenë i barazvlefshëm me dashurinë për
vetveten. Por kjo nuk është vërtetë rrenjë; çështjet na
interesojnë ajo na çoi shumë përfundime gabuara.
Egoizmi dhe dashuria për vetveten nukjanë aspak
barazvlefshëm epër tepër atajanë antagonistë. Egoisti e do
veten shumë pak se ç’mund mendojmë sepse realitet
ai e urren vetveten. Kjo mungesë e interesimit dhe e kujdesit
për vetveten që është një shfaqje e personalitetit jo
68
ARTII DASHURUARIT
frytdhënës, e zbraz dhe e frustron atë. Ai është mënyrë
pashmangshme fatkeq dhe turret si ethe te zhvatë nga jeta
ato mira, rrugën drejt cilave ai ia mbyll vetë vetes.
duket se kujdeset për veten shumë, por vërtetë ai gjithë-
gjithë bën përpjekje dështuara për mbushur zbrazëtinë e
kujdesit për “Unin” e tij. Frojdi mendon se egoisti është i prirur
drejt narcizmit. Ai duket sikur ua ka marrë të tjerëve dashurinë
e tij dhe e ka drejtuar atë te personi i tij. Është e vërtetë
egoisti nuk është i aftë dojë tjerët, kur nuk është i aftë
dojë as vetveten.
Thelbin e egoizmit e kupton më lehtë po qe se e krahasojmë
me shqetësimin e tepruar për tjerët mund tregojë, po
themi, një nënë jo edhe aq e kujdesshme. rrafshin e
vetëdijes ajo është plotësisht e bindur se është shumë e
preokupuar për femijën e saj, por në të vërtetë ajo ka për
objektin e kujdesit saj një armiqësi fshehtë. Ajo është e
merakosur jashtë mase jo sepse e do shumë femijën e saj, por
sepse nuk e do fare dhe është e detyruar këtë gjë ta
kompensojë.
Kjo teori e natyrës egoizmit vërtetohet nga përvoja e
punës psikoanalitike me “altruizmin” neurotik përfaqëson
vetvete një simptomë neurozës e vërehet jo rrallë te
njerëzit nuk vuajnë nga kjo simptomë, por nga tjera
lidhura me to si depresioni, lodhja, paaftësia për punuar,
dështimi në dashuri etj. Përveç kësaj, “altruizmi” ndihet si
simptomë, por shpesh bëhet veti kompensuese e karakterit, me
cilën njerëzit e kanë, edhe mburren. Një “altruist” i tillë
nuk do asgjë për vete, “jeton vetëm për tjerët”, mburret se
nuk i kushton asnjë rëndësi personit tij dhe shqetësohet kur
zbulon se pavarësisht nga altruizmi i tij, ai është fatkeq dhe se
nuk ka sukses në marrëdhëniet me njerëzit e tij të aferm.
ERJCH FROMM
Analiza tregon se altruizmi i tij s’është diçka e shkëputur nga
simptoma e tij, por njëra prej tyre, dhe shpesh thelb
simptoma më e rëndësishme; se aftësia e tij për të dashur e për
t’u gëzuar për çfarëdo qoftë është e paralizuar, se ai është i
mbushur plot me armiqësi për jetën dhe se pas fasadës
altruizmit fshihet një koncentrik nuk hapet dot lehtë rrotull
vetes tij. Një njeri tillë mund ta shërosh vetëm me kusht
edhe altruizmin e tij ta shqyrtosh si një simptomë midis
tjerash, që shërben si bazë e të gjitha fatkeqësive të tij.
Natyra e altruizmit shfaqet sidomos qartë në ndikimin e tij
mbi tjerët. Një nga format e ndikimit takohet shpesh
ditët tona është forma e ndikimit nënës “altruiste” mbi
femijët. Ajo mendon se për hir altruizmit saj fëmijët
mësojnë se çMo thotë të duan dhe se kështu edhe vetë ata
do mësojnë duan. Por ndikimi ushtron altruizmi i saj
nuk i justifikon aspak shpresat e saj. Fëmijët e saj nuk lënë
përshtypjen e femijëve lumtur e bindur se i duan. Ata janë
shqetësuar, ndodhen vazhdimisht të tensionuar, kanë frikë se
mos nëna i qorton dhe shqetësohen se mos nuk i realizojnë
shpresat e saj. Zakonisht mbi femijët vepron armiqësia e
fshehtë e nënës ndaj jetës, të cilën ata shumë e ndiejnë sesa
e kuptojnë dhe gradualisht edhe ata vetë mbushen me frymën e
kësaj armiqësie. fund fundit ndikimi i një nëne tillë
“altruiste” nuk dallohet shumë nga ndikimi egoist. Në të vërtetë
ai shpesh është i keq sepse altruizmi i nënës nuk i lejon
fëmijët mbajnë ndaj saj një qëndrim kritik. Ata janë
detyruar përpiqen mos e zhgënjejnë atë. Nën maskën e
virtytit ata mësohen urrejnë jetën. Po të kemi mundësi
vrojtojmë ndikimin e një nëne e do veten vërtet, do
shohim se nuk ka mënyrë m irëpërt’i bërë fëmijëttë
kuptojnë se ç’është dashuria, gëzimi
70
ARTJITË DASHURUARJT
dhe lumturia sesa dashuria e një nëne tillë.
Këto përsiatje për dashurinë ndaj vetvetes nuk mund
përgjithësohen sesa duke iu drejtuar fjalëve Majster
Ekkartit:” Nëse ti e do veten tënde, e do edhe çdo njeri tjetër
njësoj si veten tënde, Po e deshe tjetrin pak se veten, nuk
arrin ta vetveten vërtet; por nëse i do gjithë njësoj, edhe
veten tënde, do t’i duash si një tërë, dhe një i vetëm është
edhe Zot, edhe njeri, Pra, i madh e i drejtë është ai duke
dashur veten, po kështu do edhe të tjerët”
e) Bashuria për Zotin
lart kemi folur se kërkesa jonë për dashur bazohet
pëijetimin e tjetërsimit e kërkesës që njedh prej saj për
kapërcyer alarmin dhe vetminë në procesin e bashkimit. Forma
fetare e dashurisë,-ajo që quhet dashuri për Zotin ~në kuptimin
psikologjik nuk dallohet nga format e tjera dashurisë. Ajo
lind gjithashtu nga kërkesa për të kapërcyer vetminë dhe për të
arritur bashkimin. Në fakt dashuria për Zotin nuk është më pak
e larmishme dashuria për njeriun. Te ajo mund dailosh
afërsisht të njëjtat lloje.
gjitha fetë teiste, si ato politeiste, ashtu edhe
ato monoteiste, Zoti përfaqëson vlerën më të lartë, të mirën më
madhe e prandaj kuptuarit konkret Zotit varet nga ajo
se ç ’kupton njeriu me mirën madhe,
dëshirueshme. Kështu, pra, për të kuptuar konceptin e Zotit
duhet të analizojmë strukturën e personalitetit të besimtarit.
Zhvillimi i njerëzimit (me sa jemi informuar) mund
karakterizohet si dalje e njeriut nga thellësitë e nënës natyrë,
çlirim nga lidhjet me gjakun dhe me tokën. Në agim të
71
ERICHFROMM
historisë së tij njeriu, duke qenë tashmë i shkëputur nga natyra,
që në fillim fare ka qenë njësh, ishte ende besnik i këtyre
lidhjeve fdlestare sepse ai e fiton besueshmërinë kur kthehet
mbrapsht duke u mbajtur te këto lidhje. Ai ende e quan veten
të njëjtë me botën e kafshëve e bimëve dhe përpiqet
bashkohet me të duke mbetur njësh me botën e natyrës. Shumë
fe të lashta mbajnë vulën e këtij stadi të zhvillimit. Kafsha
kthehet totem. Gjatë kohës ngjarjeve solemne dhe
luftë vënë fytyrë maska kafshësh. Kafshës i përulen si Zotit.
një stad vonë zhvillimit, kur dijenitë e shprëhitë e
njeriut arrijnë shkallën e profesionit dhe krijimtarisë
artistike, kur njeriu pushon së qeni plotësisht i varur nga natyra,
nga frytet e saj, nga kafsha e vrarë për f i ngrënë mishin, njeriu
bën Zot krijimin e duarve tij. Ky është stadi i përuljes ndaj
idhujve bërë me baltë pjekur, argjend dhe ar. Njeriu i
kalon forcat dhe mjeshtërinë e vet në sendet që prodhon ai vetë
dhe këtë mënyrë një formë tjetërsuar i përulet fuqisë
dhe vetvetes. një stad vonë ai u jep perëndive pamje
njerëzore. sa duket, kjo mund këtë ndodhur vetëm
atëherë kur ai e kuptonte veten mirë dhe ka zbuluar se
njeriu është “gjëja” e lartë e dinjitoze botë. këtë
stad të përuljes ndaj perëndive antropomorfe zhvillimi bëhet
dy përmasa: njëra prej tyre i përgjigjet natyrës mashkullore apo
femërore perëndive, kurse tjetra shkallës pjekurisë
arritur nga njeriu i përgjigjet natyrës perëndive dhe
natyrës së dashurisë për ta.
Le qëndrojmë fillim zhvillimin e fesë nga
“matriakrkale” në “patriarkale”. Pas studimeve themelore
bëra në mesin e shekullit XIX nga Bahofeni dhe Morgani-
megjithëse përfundimet e tyre si rregull janë hedhur poshtë nga
rrethet akademike,-nuk ka asnjë dyshim se periudhës
72
ARTl ITË DASHURUARIT
patriarkale zhvillimit feve, paktën shumë kultura, i
ka paraprirë periudha matriarkale. stadin matriarkal nëna
është qenia e lartë. Ajo është edhe perëndeshë, edhe
sundimtare si familje, edhe shoqëri. kuptojmë
mirë thelbin e fazes matriarkale është e domosdoshme vetëm të
kuptojmë atë kemi thënë lart mbi thelbin e dashurisë
amtare. Dashuria amtare është e padiskutueshme, ajo i mbulon
e i përfshin të gjitha. Meqë ajo është e padiskutueshme, atë nuk
as mund ta drejtosh e as ta fitosh. Kur ajo është ajo, çka duam,
provon kënaqësi, ndërsa kur ajo nuk është ajo, çka duam,
provon ndjenjën e zbrazëtisë e dëshpërimit. Meqë nëna i do
femijët e saj ngaqë janë fëmijët e saj e jo se janë “të mirë”,
dëgjueshëm, zbatojnë detyrat e porositë e saj, atëherë dashuria
amtare është e bazuar në barazi. Të gjithë njerëzit janë
barabartë sepse gjithë atajanë bij një nëne, sepse ata
gjithë janë bijtë e nënës Tokë.
Faza tjetër e evolucionit të njerëzimit është periudha e
patriarkatit. Ajo është faza e vetme e studiuar hollësi dhe
dijet për janë marrë drejtpërdrejt e jo me anë të arsyetimeve
e të rikonstruksionit. Në këtë periudhë nëna e humbet pozitën e
saj drejtuese dhe qenie superiore si në fe, ashtu edhe në shoqëri
behet babai. Nga vetë natyra e saj dashuria atërore shtron
kërkesa, vendos parime e ligje dhe dashuria e babait për të birin
varet nga shkalla e bindjes së këtij të fundit në zbatimin e
këtyre kërkesave. Babai do shumë atë djalë i ngjan
shumë, më të bindurin e më të përshtatshmin për f u bërë
vazhdues i punës tij, trashëgimtar i pasurisë tij. (Së
bashku me zhvillimin e shoqërisë patriarkale zhvillohet edhe
prona private). Si pasojë, struktura e shoqërisë patriarkale është
hierarkike. Barazia midis
73
ERICHPROMM
vëllezërve ua lë vendin rivalitetit dhe grindjeve. Kur flasim për
kulturat indiane, egjiptiane apo greke ose për fetë judaisto-
kristiane apo myslimane, ndodhemi qendrën e botës
patriarkale me hyjnitë mashkullore, mbi të cilat sundon një Zot
i lartë ose gjithë perënditë janë mënjanuar përjashtim
një Zoti vetëm. Por meqë kërkesën për dashuri amtare nuk
mund ta shuash nga zemra e njeriut, nuk duhet çuditemi
figura e nënës do nuk përjashtohet asnjëherë nga
panteoni.
fenë çifute aspektet ë Zotit depërtojnë para
gjithash nëpërm jet rrymave ndryshme mistike.
katolicizëm nëna simbolizohet nga kisha dhe Shën Maria. E
madje edhe në protestanizëm figura e nënës nuk çrrënjoset
plotësisht, ndonëse mbetet hije. Luteri shpalli parimin bazë:
njeriu me asnjë veprim tij nuk mund ta meritojë dashurinë e
Zotit, Dashuria e Zotit është mëshira. Parimi fetar kërkon që të
besosh këtë mëshirë, jesh i përulur e i dobët.
kundërshtim me doktrinën katolike Zotin nuk e prek e
mallëngjen asnjë lloj pune e mirë e nuk e bëjnë dojë.
Nuk është e vështirë të kuptosh sa doktrina katolike për punët e
mira është një pjesë e tablosë patriarkale : Unë mund të meritoj
dashurinë e atit duke iu bindur atij e duke zbatuar kërkesat e tij.
Doktrina iuteriane pavarësisht nga karakteri i saj i dallueshëm
patriarkal, njëjtën kohë bart vetvete elemente
fshehur matriarkalë. Dashurinë e nënës nuk mundët ta
meritosh. Ajo ose është ose nuk është dhe e gjitha mund
bëjë njeriu është besojë ( si ç’thotë kënga fetare: “Por ti
nxore mua nga burgu, mbushe me shpresë gjinjtë e
nënës time (21:10) e shndërrohet një foshnjë
pafuqishme. Por veçoria e besim it të Luterit qëndron atë që
figura e nënës
74
A RTII DASHURUARIT
mënjanohet nga kjo tablo dhe zëvendësohet me figurën e babait
Në vend besimit të dashurisë së nënës si karak- teristikë
mbizotëruese e kësaj tabloje vihet dyshimi i thellë dhe ëndrra e
pashpresë për dashurinë pa kushte
të atit.
E kisha domosdoshme shpjegoja dallimet midis
elementeve patriarkale e matriarkale fesë tregoja se
karakteri i dashurisë për Zotin varet një shkallë
konsiderueshme nga marrëdhëniet e ndërsjella fetë e
drejtimit matriarkal e patriarkal. Ana patriarkale më nxit ta dua
Zotin si atë. Unë mendoj se ai është i drejtë dhe i rreptë se
ndëshkon e të shpërblen dhe se me kalimin e kohës ai do të
zgjedhë mua si djalë tij dashur, ashtu zoti zgjodhi
Abrahamin e Izraelit, ashtu si Isaaku zgjodhi Jakovin, ashtu si
Zoti zgjedh populiin e tij. Nën ndikimin e aspektit matriarkai
fe, unë e dua Zotin si nënë i ngroh gjithë
ngrohtësinë e saj, Unë besoj dashurinë e saj, besoj se edhe
po jem mëkatar, ajo do dojë e do preferojë ndër
gjithë bijtë e saj. Çfarë do që të ndodhë, mua ajo do të më japë
dorën e do shpëtojë, ajo do falë, A duhet vallë ta
them dashuria ime për Zotin dhe dashuria e Zotit për mua
janë pandashme? qoftë se Zoti është atë, atëherë unë e
dua atë si atë dhe ai më do mua si bir. Po qe se Zoti është nënë,
kjo përcakton edhe dashurinë e saj edhe timen. Por ndryshimi
midis aspekteve amtare dhe atërore dashurisë për Zotin
përcaktojnë natyrën e kësaj dashurie vetëm nga njëra anë.
Faktor tjetër përcaktues është shkalla e pjekurisë, e arritur nga
individi si kuptimin nga ana e tij Zotit, ashtu edhe
dashurinë e tij për Zotin.
Që nga koha kur njerëzimi gjatë procesit të evolucionit
kaloi nga struktura e shoqërisë përqendruar rreth nënës, te
struktura, në qendër të së cilës është babai, zhvillimi i një
75
ERJCH FROMM
dashurie gjithmonë e më pjekur vihet re kryesisht fetë
patriarkale.1
fillim këtij zhvillimi shohim një zot despotik e
xhelozj i cili e quan njeriun ka krijuar si pronë tijën dhe
ka drejtë bëjë me çdo gjë i teket, këtë fazë
zhvillimit të fesë Zoti e dëbon njeriun nga parajsa sepse ai
kafshoi pemën e njohjes e prandaj mund bëhej vetë Zot.
këtë periudhë Zoti vendos ta zhdukë racën njerëzore duke i
dërguar asaj përmbytjen sepse askush nga njerëzit nuk arrinte f
i shkonte pas qejfif përveç Noes së tij dashur. Në këtë
periudhë Zoti kërkon nga Abraami të vrasë djalin e tij të vetëm
e dashur Isaakun me këtë veprim bindjes verbër
provonte dashurinë e tij për Zotin. Por njëkohësisht fillon një
periudhe e re. Zoti bën një marrëveshje me Noen, në të cilën ai
premton të mos e asgjësojë më racën njerëzore, marrëveshje që
e mban atë lidhur e detyruar, Ai është i lidhur jo vetëm
nga premtimi i tij, por edhe nga parimi i tij i drejtësisë e
prandaj është i detyruar ta përpushë lutjen e Abrahamit për ta
falur Sodomin po qe se atje do gjenden qoftë edhe dhjetë
njerëz të mirë e shenjtë. Por zhvillimi shkon më tej se
shndërrimi i thjeshtë i Zotit nga një udhëheqës despotik i një
fisi në një atë të dashur, në një atë që është i lidhur me parimet
e vendosura nga ai vetë. Zhvillimi bëhet drejtim
shndërrimit të Zotit nga atë në simbo! të parimeve të tij që ishin
drejtësia, e vërteta dhe dashuria. Zoti është vetë e vërteta Zot,
Zoti është vetë drejtësia. Në këtë zhvillim Zoti pushon
1) Kjo është e drejtë para gjithash për fetë monoteiste Perëndimit. N ë
fetë indiane figura e nënës ruan një ndikim shumë fuqishëm -si shembull mund
shërbejë perëndesha Kaii; në budizëm e daocizëm kuptimi i Zotit apo Perëndeshës nuk
kanë kuptim thelbësor.
76
A RTIITË DASHURUARIT
qeni një person, një njeri, një baba. Ai bëhet simbol i fillimit
unik qëndron mbas gjithë larmisë dukurive shprehen
në simbolin e lules që mbin nga fara shpirtërore brenda njeriut.
Zoti nuk mund këtë emër. Emri tregon gjithmonë një send
apo diçka fundme. E si mund këtë Zoti emër kur ai nuk
është as njeri as send?
Një shembull shumë qartë këtij evolucioni na e jep
tregimi biblik për zotin që i shfaqet Moisiut. Kur Moisiu i thotë
atij se hebrenjtë nuk do ta besojnë se atë e ka dërguar Zoti, deri
sa t’u thotë atyre emrin e Zotit (e si mund ta kuptonin ithtarët
Zotin pa emër, kur vetë thelbi i idhuilit qëndron atë se ai ka
emër?), atëherë Zoti bëri një lëshim. Ai i thotë Moisiut se emri i
tij është- “Unë jam ai që jam” (3: 14) ose, Kjo “jam” do të thotë
së Zoti nuk është “qenie”, nuk është person. Përkthimi adekuat i
kësaj fraze do të kishte qenë ky : Thuaju atyre se “emri im është
pa emër”. Ndalimet për të krijuar çfarë do Hoj figure për Zotin,
shqiptosh emrin e me vete e me kohë edhe ta shqiptosh atë i
shërbejnë po atij qëllimi ta çlirojnë njeriun nga mendimi se
Zoti është atë, se ai është person. Me zhvillimin e mëtejshëm
teknologjisë, ky mendim gjen vazhdimin e tij atë parim
edhe Zotit nuk mund f i japësh asnjë lloj atributi pozitiv.
thuash për Zotin se ai është i mençur, i fortë, i mirë do të kishte
prapë kuptimin se ai është person konkret. Gjëja më e madhe që
lejohet është që të themi se Zoti nuk është, të gjej atribute
negative, përcaktoj se ai nuk ka kufij, se nuk është i mirë e
nuk është i drejtë, Sa më shumë të di nga ato cilësi që Zoti nuk i
ka, aq më shumë do të mësoj për Zotin.
Zhvillimi konsekuent i idesë monoteizmit mund çojë
vetëm një përfundim dhe pikërisht: mos e shqiptosh
përgjithësi emrin e Zotit, të mos flasësh për të e atëherë zoti
77
ERICH FROMM
bëhet i tillë si është ai potencialisht në teologjinë monoteiste; i
paemër, i vetëm, i padukshëm, lidhet me unitetin,
qëndron në themelet e universit, bazë e çdo thelbi. Zoti bëhet e
vërtetë, dashuri, drejtësi. Zoti jam unë meqë unë jam njeri.
Është se e qartë se pikërisht këtë zhviUim nga
parimi antroporm of në atë m onoteist përcaktohen gjitha
ndryshimet natyrën e dashurisë për Zotin. Zotin e Abraamit
mund ta duash ose t’i trembesh si atë, te i cili mbizotëron herë
inati, herë dhembshuria. Meqë Zoti është atë, unë jam biri. Unë
nuk jam rritur akoma piotësisht e nuk kam daië nga prirja
autistike për të ditur gjithçka për të qenë i gjithëfuqishëm. Mua
mungon akoma objektiviteti kuptoj kufizimet e
mundësive mia njerëzore, injorancën time, pafuqinë time,
Unë akoma kërkoj si femijë që kem baba i cili do
shpëtojë nga hallet e fatkeqësitë kujdeset për mua, i cili na
ndëshkon kur bëj faj. Një baba dojë kur jam i bindur
i pëlqejnë mburrjet e mia e e zemëron mosbindja. Është
krejt e qartë se shumica e njerëzve nuk kanë mundur të ngrihen
në zhvillimin e personalitetit të tyre më lart se ky nivel feminor
e prandaj për shumicën besimi Zotin është besimi atin i
cili i ndihmon pra ky është një iluzion fëminor. Pavarësisht nga
fakti se disa mësues të mëdhenj të njerëzimit dhe fill mbas tyre
edhe një pjesë e vogël e njerëzve kanë arritur të ngrihen më lart
se ky koncept ai prapë se prapi ngelët forma mbizotëruese e
fesë.
E meqë është kështu, kritika e Frojdit për idenë e Zotit
është plotësisht e drejtë. Por gabimi i tij qëndronte ishte se ai
nuk mbante parasysh aspektin tjetër fesë monoteiste
formon bërthamën e vërtetë saj. Logjika e këtij aspekti
çon mënyrë pashmangshme mohimin e këtij koncepti
për Zotin. Njeriu vërtet fetar, nëse e ndjek idenë themelore të
78
A R TIITË DASHURUARIT
monoteizmit, nuk kërkon asgjë lutjet e tij, nuk pret asgjë
nga Zoti; ai e do Zotin jo ashtu si femijët duan babanë apo
nënën. Duke e ndier kufizimin e tij atë shkallë ai di se
nuk di asgjë për Zotin, ai është nënshtruar. Për Zoti bëhet
simboli, ku njeriu fazën më të hershme zhvillimit të tij ka
shprehur të gjitha ato që dëshiron të arrijë, pra, botën e tij
shpirtërore, dashurinë, vërtetën dhe drejtësinë. Ai beson te
parimet përfaqëson “Zoti”; mendimet e tij janë vërteta,
jeta e tij është dashuria dhe drejtësia. Ai mendon se jeta e tij ka
vlerë vetëm për aq sa ajo i jep atij mundësinë për gjetur një
përdorim sa plotë fuqive tij njerëzore. Ky është i
vetmi realitet i vlefshëm, i vetmi objekt i “kujdesit sublim”; dhe
me kalimin e kohës ai pushon foluri për Zotin dhe
përmendë emrin e tij. “Të duash Zotin”, po qe se do kishte
mundësi ta përmendte këtë shprehje do thoshte synon
zhvillojë plotësisht aftësinë për dashur, përpiqet për
realizimin e saj se çfarë kupton ai me fjalën “Zot”.
Nga kjo pikëpamje rrjedhim logjik i mendimit teist duhet të
jetë mohimi i çdo lloj “teologjie”, pra, e çdo lloj njohurie për
Zotin. Por mbetet ende dallimi midis këndvështrimit radikal jo
teologjik dhe sistemit jo teistik qe mund ta gjesh, për shembull,
në budizmin e hershme apo në daocizmin.
të gjitha sistemet teistike, madje edhe në ato mistike
ia dalin pa përdorar teologjinë, presupozohet një ekzistence
reale e sferës shpirtërore del jashtë kufijve njeriut, ujep
kuptim forcave të tij shpirtërore dhe synimit të tij zjarrtë për
shpëtim e për rilindje brendshme. gjitha sistemet
teistike nuk ka sferë shpirtërore qëndrojë jashtë njeriut
apo jashtë kufijve tij. Bota e dashurisë, e arsyes dhe e
drejtësisë ekziston realisht vetëm sepse dhe për aq kohë sa
njeriu është i aftë t’i zhvillojë në veten e tij këto forca. Nga
79
ERICH FROMM
kjo pikëpamje jeta nuk ka kuptim tjetër nga ai i jep vetë
njeriu; njeriu është pafundësisht i vetmuar po qe se nuk i
ndihmon njerëzit e tjerë.
Duke folur për dashurinë për Zotin, dua nënvizoj se unë
vetë nuk jam përkrahës i konceptit teistik, se për mua kuptimi i
Zotit përfaqëson një nocion kushtëzuar historikisht,
cili'n njeriu në një periudhë të dhënë historike ka shprehur
përjetimet e mundësive tij mëdha, prirjen e tij
pasionante drejt vërtetës dhe unitetit. Por njëkohësisht unë
mendoj se pasojat e monoteizmit rreptë dhe kujdesi i
lartë jo teistik për realitetin shpirtëror, megjithëse janë
ndryshëm, nuk janë në kontradiktë me njëra-tjetrën.
Pra, këtu ne ndeshim një masë tjetër dashurisë për Zotin,
cilën duhet ta shqyrtojmë patjetër ta kuptojmë këtë
problem gjithë vështirësitë e tij. Këtu kam parasysh
ndryshimin themelor rregullave fetare Lindje (Kina dhe
India) dhe Perëndim. Këtë ndryshim mund ta shprehësh
terma logjikë Që nga koha e Aristotelit bota perëndimore ndjek
parimet logjike të filozofisë së tij. Kjo logjikë është e bazuar
ligjin e barazisë thotë se A është e barabartë me A, ligjin e
kontradiktës (A nuk është jo A) dhe ligjin e përjash- timit
tretit (janë mundur vetëm A dhe jo A, i treti nuk nevojitet).
Pasazhi i mëposhtëm i Aristotelit përmban një parashtrim
shumë qartë të pikëpamjeve tij: “...Nuk është mundur që e
njëjta gjë në të njëjtën kohë të jetë dhe të mos jetë karakteristike
për njëjtën gjë njëjtin drejtim (dhe gjithçka tjetër
mund saktësojmë, le saktësohet duke shmangur
vështirësinë e gjetjes së fjalëve),-natyrisht, kjo është më e sakta
nga çdo parim”.
Kjo aksiomë e logjikës aristoteliane ka depërtuar aq thellë
mënyrën tonë menduarit saqë merret si krejtësisht e
80
A R TIITË DASHURUARIT
“natyrshme” dhe evidente një kohë kur thënia se X është e
barabartë edhe me A edhe me jo A është e pakuptimtë.
(Sigurisht këtë pohim kemi parasysh objektin X një
kohë të dhënë dhe jo X dhe X pak kohë më vonë, dhe jo
ndonjë anë e X në kundërshtim me anën tjetër të tij).
Logjikës Aristoteliane i kundërvihet e ashtuquajtura
logjikëparadoksale; në të presupozohet se A dhe jo A nuk
përjashtojnë njëra-tjetrën si predikate një X-si dhënë.
Logjika paradoksale ka mbizotëruar mendimet kineze e
indiane, filozofinë e HerakHtit dhe pastaj me emrin
dialektikë u filozofi e Hegelit dhe e Marksit. Parimi bazë i
logjikës paradoksale është shprehur qartë nga Laoczi: “Drejtëza
e madhe duket jo e drejtë” ( Libri XIV) kurse te Çuanczi:
“Unë jam gjithashtu jo unë, jo unë jam gjithashtu unë”. Këto
formulime logjikës paradoksale janë pozitive: kjo gjë është
kështu dhe jo kështu. Një formulim tjetër është negativ-kjo nuk
është as kështu as ashtu. Formulimet e tipit parë i gjejmë në
daocizëm, te Herakliti e më vonë në dialektikën e Hegelit.
Formulimet e tipit dytë janë përhapura gjerësisht
filozofmë indiane.
Ndonëse karakteristika e hollësishme e ndryshimeve midis
logjikës Aristotelit dhe iogjikës paradoksale del jashtë
komizave këtij studimi, unë sidoqoftë do sjell disa
shembuj që ta bëj parimin e ndryshimit më kuptueshëm.
Shprehjen hershme të logjikës paradoksale mendimin
perëndimor e gjejmë te fdozofia e Heraklitit. Ai thotë se
bazën e çdo ekzistence qëndron lufta e të kundërtave. “Ata nuk
e kuptojnë, pohon ai, se si ndodh kundërtat bashkohen e
puqen vetvetiu; si një harmoni që kthehet te vetvetja si te harku
dhe lira”. Apo qartë: “Në njëjtin lumë ne edhe hyjme
edhe nuk hyjmë, ekzistojmë dhe nuk
81
ERICH FROMM
ekzistojmë”. Ose: “E njëjta gjë te ne është edhe e gjallë edhe e
vdekur, edhe e zgjuar edhe në gjumë, edhe e re edhe e plakur”.
Në filozofmë e Laocisë po ky mendim është shprehur në një
formë poetike. Si shembull karakteristik i mendimit daoist
mund shërbejë kjo thënie: “E rënda qëndron mbi bazën e
lehtës; qetësia mbretëron mbi lëvizjen”. Apo Askush nuk e
përmend Taon, por ai është i pranishëm kudo; neve na duket
sikur ai nuk bën asgjë, por në të vërtetë ai vepron më mirë.se të
gjithë”. Ose: “Unë them se është shumë e lehtë të fitosh njohuri
e të bësh punë të mira. Megjithatë askush në tokë nuk e di ketë
e nuk bën punë mira’\ daocizëm, si edhe mendimin
indian e Sokratit shkalla e lartë mund arrijë ideja
qëndron në faktin marrim vesh se nuk dimë asgjë.” Ai
duke ditur shume, e mban veten paditur, është burrë i
mençur. Ai që paditur asgjë e mban veten sikur i di të gjithame
siguri është i sëmurë”. Pamundësia për t’i vënë Zotit emër
është vetëm pasojë e kësaj filozofie. Realiteti i lartë nuk
mund shprehet me fjalë ose me mendime. Siç thotë për
këtë Laoci:” Tao që duhet jetë i vërtetë, nuk është Tao i
zakonshëm. Emri duhet jetë i vërtetë, nuk është emër i
zakonshëm”. Apo me fjaië tjera: “Objekti vrojtojmë, po
nuk e shohim, quhet “i pangjyrë”, tingulli që përgjojmë e nuk e
dëgjojmë, quhet “i patingulit”; objekti që përpiqemi ta kapim e
nuk e kapim dot q u h e f’ shum ë i im ët” . tria këto objekte
janë pashqyrtueshme; prandaj, kur përzihen me njëri-tjetrin,
formojnë “Një” të vetme, Po japim edhe një formulim
njëjtit mendim: “Ai që di shumë është i heshtur, kurse ai që flet
shumë, nuk di asgjë”.
Filozofia e brahmanizmit bën fjalë për marrëdhëniet e
82
ARTI / TË DASHURUARIT
ndërsjella midis harmonisë (së dukurive) dhe unitetit
(Brahmanit). Por as fiiozofmë paradoksale indiane e as atë
kineze nuk duhet ta ngatërrojmë me pikëpamjen dualiste.
Harmonia (uniteti) qëndron kundërshtinë ndaj atij pozicioni
ajo ka marrë si bazë për fiu ndërtuar. “Mendimi brahmanist
fillim sillej rreth paradoksit ekzistencës njëkohshme
filiimeve antagoniste dhe njëjtën kohë 'rreth barazisë
midis fuqive dhe formave dukshme botës dukurive.
Fuqia më e madhe në Gjithësi, ashtu si edhe te njeriu, del përtej
kufijve sferës nocioneve dhe sferës ndjenjave. Prandaj
ajo “nuk është as ajo e as kjo”. Por, siç dukje Cimeri,
“midis” “reales” dhe “jo reaies” këtë kuptim rreptësisht jo
duaiist, nuk ka “antagonizëm”. kërkimet e tij unitetit
qëndrojnë pas larmisë, mendimtarët brahmanistikë arritën në
përfundimin se antagonizmat e perceptuar prej nesh nuk
pasqyrojnë natyrën e sendeve, por natyrën e logjikës
perceptuese. Për të kuptuar realitetin
■objektivë mendimi ynë duhet daië përtej kufijve vetvetes.
E kundërta është vetvete kategori e mendimit njerëzor e jo
element i realitetit. Te Ritvedi ky parim është shprehur kështu:
“Unë jam dy fillesa: forca jetësore dhe materia jetësore,
bashkuara në një të vetme.”
Pasoja e fundit e idesë se mendimi mund perceptohet
vetëm nëpërmjet antagonizmave, gjeti shprehje edhe
vendosur në filozofinë e veçantës, e cila thotë se mendimi,
megjithë aftësinë e tij për kapur nuanca hoila, është
“vetëm një horizont i mjegulluar i padijes; vërtetë ky
është mashtrimi i pakapshëm i gjitha mashtrimeve
majave”.
Vëmendje meriton marrëdhënia e logjikës paradoksale me
nocionin e Zotit. Meqë Zoti përfaqëson realitetin me anë
ERICH FROMM
kontradiktave, për Zotin nuk mund të thuash asgjë pozitive. Në
vedantë nocioni për Zotin e gjithëditur e të gjithëfuqishëm,
quhet forma e lartë e paditurisë. Këtu shqyrtohet lidhja e
Daos paemër me Zotin e paemër, iu shfaq Moisiut, me”
hiçin absoluf’ Majster Ekhartit. Njeriu mund njohë vetëm
mohimin dhe asnjëherë nuk mund të njohë realitetin më
lartë. Siç thotë Majster Ekharti, “Njëkohësisht njeriu nuk mund
ta dijë se ç’është Zoti, ndonëse e di se çfarë nuk është Zoti...
Dhe arsyeja, duke u kënaqur me këtë padije, i drejtohet
mirësisë hyjnore”. Për Majster Ekhartin: “Uniteti hyjnor është
mohim i mohimeve, refuzim i refuzimeve... Çdo gjë ekrijuar
përmban brenda vetes mohimin: secili e mohon se ai është
tjetër”. Pikërisht këtejmi vijon se Zoti bëhet për Majster
Ekhartin “Hiçi a b so lu fp o ashtu sikurse edhe për kabalën
realiteti më i lartë bëhet një “En Sof’, një unitet i Pafund”,
Kam foiur për ndryshimin midis logjikës së Aristotelit dhe
logjikës paradoksale ta afroj lexuesin te kuptimi i
ndryshimit thelbësor midis dy koncepteve dashurisë për
Zotin. Mësuesit e iogjikës paradoksale thonë se njeriu mund ta
perceptojë realitetin vetëm në kontradikta dhe nuk mund ta
arrijë kurrë me anë mendimit realitetin lartë dhe
unitetin, Vetë Thelbin. Kjo çon atë njeriu nuk priret
për gjetur përgjigjen e mendimit. Mendimi është i aftë
mësojë vetëm atë nuk është i aftë gjejë përgjigjen
përfundim tare. Bota e m endim it m betet darën e
paradokseve. E vetmja mënyrë për të njohur botën deri në fund
nuk është mendimi, por veprimi, përjetimi i unitetit. këtë
mënyrë logjika paradoksale çon përfundimin se dashuria
për Zotin nuk është njohja e Zotit me anë mendimit dhe as
mendimi i dashurisë për të, por veprimi, përjetimi i unitetit me
Zotin.
A R TIITË DASHURUARIT
Si rrjedhim rëndesi veçantë merr mënyra e rregullt e
jetesës. H gjithë jeta} çdo veprim i rëndësishëm apo i
parëndësishëm i kushtohet njohjes së Zotit, veçse jo njohjes
mendimin e mirë, por veprimeve mira. Kjo duket qartë
fetë e Lindjes. Në brahmanizëm, ashtu si në budizëm e
daocizëm qëllimi përfundimtar i fesë nuk është besimi i drejtë,
por veprimi i drejtë e i mirë. E njëjta gjë nënvizohet edhe
fenë judaiste. traditën çifute zor se mund gjesh raste
përçarjes për shkaqe fetare. (I vetmi përjashtim theibësor ishin
mosmarrëveshjet midis farisejve dhe saldukejve, por theib
grindja e tyre ishte antagonizëm i dy klasave shoqërore i
kundërviheshin njëra-tjetrës. Rolin kryesor fenë judaiste
(sidomos që nga fillimi i erës sonë) e ka luajtur mënyra e
rregullt e jetesë-Gallaha (kjo flalë ka po atë kuptim si fjala
Dao).
kohët e reja po ai parim ka gjetur shprehjen e vet
idetë e Spinozës, Marksit dhe Frojdit. Në filozofmë e Spinozës
theksi zhvendoset nga feja e rregullt mënyrën e rregulit
jetesës. Marksi ka shprehur po këtë parim Qalët “Filozofët
nuk kanë bërë gjë tjetër veçse e kanë shpjeguar botën
mënyra të ndryshme, por puna është ta ndryshosh atë.” Logjika
paradoksale e Frojdit e çoi atë kurimin psikoanalist,
domethënë përjetimin e thelluar e vazhdueshëm veten
tënde.
Nga pikëpamja e logjikës paradoksale nuk është aq i
rëndësishëm mendimi se veprimi. Nga një qëndrim i tillë dalin
edhe disa rrjedhime. Para gjithash ai çon te durimi e
gjejmë zhviliimin fetar fndisë e Kinës. Po qe se
mendimi i rregullt nuk është e vërteta me sublime e nuk të çon
te shpëtimi, atëherë nuk ka pse luftojmë kundër atyre
mendimet e tyre kanë arritur në formulime të tjera. Një
85
ERICH FROMM
durim i tillë është pasqyruar shumë bukur në një histori që
thotë se si disa njerëzve u thanë ta përshkruanin një elefant
errësirë pa e parë fare. Njëri, pasi preku feçkën, tha: “Kjo
kafshë i ngjan tubit ujit”, tjetri, duke prekur veshin, tha:
“Kjo kafshë kujton freskoren tundin shërbëtorët për
freskuar zotërinë”, ndërsa i treti, mbasi preku këmbën, e
krahasoi kafshën me një kolonë.
dyti, pikëpamja paradoksale të çon atë rëndësi
kryesore merr shndërrimi i njeriut e jo zhvilhmi i dogmës, nga
njëra anë, dhe i shkencës, nga ana tjetër. Nga pikëpamja
mistike indiane e kineze detyra fetare e njeriut nuk qëndron
atë që të arsyetojë drejt, por që të veprojë mirë e drejt dhe/ ose
bashkohet me Thelbin Unik aktin e meditimit
përqendruar.
Për drejtim in kryesor m endim it perëndim or
karakteristike është e kundërta e kësaj që thamë. Meqë atje
është shpresuar gjendet e vërteta sublime me anë
mendimit drejtë, pikërisht mendimit i jepet rëndësia
kryesore-megj ithëse edhe vepruarit mirë e drejt quhej gjë e
rëndësishme. Gjatë procesit zhvillimit fesë një qëndrim i
tillë çoi formimin e dogmave debate pafund për
mënyrën e formulimit tyre e mosdurimin ndaj “atyre
nuk besonin” dhe heretikëve. Kjo bëri gjithashtu
nenvizohcj rëndësia e “besimit te Zoti” si qëllimi kryesor i
fesë. Sigurisht, kjo nuk do thotë se nuk kanë ekzistuar
mendime se njeriu duhet gjithashtu bëjë jetë të 'rregullt. Por
sidoqoftë njeriu besonte Zotin,-edhe nëse nuk jetonte sipas
porosive tij-e ndiente veten Iart se ai jetonte sipas
porosive të Zotit, por nuk “besonte” tek ai.
Nënvizimi i rolit menduarit ka edhe një pasojë
historikisht është shumë e rëndësishme. Ideja se mund gjesh
ARTl 1 TË DASHURUARIT
vërtetën me anë menduarit ka lindur jo vetëm dogmën,
por edhe shkencën. mendimin shkencor mendimi i drejtë
është i vetmi mendim ka rëndësi si kuptimin e ndershm
ërisë intelektuale, ashtu edhe kuptimin e përdorimit
mendimit shkencor në praktikë, pra, në teknikë.
këtë mënyrë menduarit paradoksal lindi tolerancën
dhe prirjen për shndërrimin e vetvetes. Parimi i Aristotelit çoi
dogmë dhe shkencë, kishën katolike e zbulimin e
energjisë atomik.
Tashmë kam folur, ndonëse jo hapur, se çfarë pasojash
rrjedhin nga ndryshimi midis këtyre dy sistemeve pikëpamjesh
drejtim problemit ka bëjë me dashurinë për Zotin.
Tani them se mjafton të bëjmë një përmbledhje të shkurtër.
sistemin fetar mbizotëron perëndim, dashuria për
Zotin thelb është e njëjta gjë me besimin te Zoti,
ekzistencën e tij, në drejtësinë e tij, në dashurinë e tij. Dashuria
për Zotin është në thelb një përjetim mendor. Në fetë e Lindjes
dhe misticizëm dashuria për Zotin është një përjetim i
tensionuar i ndjenjës unitetit e lidhur pazgjidhshmërisht me
shprehjen e kësaj dashurie në çdo çast të jetës. Këtë qëllim e ka
formuluar më qartë nga të gjithë Majster Ekharti : “Kështu, pra,
nëse unë shndërrohem në Zotdhe ai bën mua një me veten,
atëherë meqë unë jetoj me Zotin, midis nesh nuk ka ndryshime.
Disa kujtojnë se mund ta shohin Zotin tamam sikur ai rri ja
atje, kurse ata këtu, por kjo nuk mund ndodhë. Zoti dhe unë
jemi një. Duke njohur Zotin, do të mund ta shohim Zotin, unë e
afroj atë te vetja. Me dashurinë për Zotin unë depërtoj tek ai”.
Tani ne mund të kthehemi të paralelizmi që ekziston në një
drejtim rëndësishëm midis dashurisë për prindërit dhe
dashuritë për Zotin. Në fillim femija është i lidhur me të ëmën
87
ERJCH FROMM
si “me bazën e çdo gjëje rëndësishme”. Ai e ndien veten
pafuqishëm dhe ndien nevojën për dashurinë mbrojtëse amtare.
vonë ai gjen një përqendrim ri tek i ati, meqë i ati i
drejton mendimet e veprimet e tij. këtë periudhë fëmijën e
drejton kërkesa për të merituar lëvdatat e të atit dhe të shmangë
qortimet e tij. periudhën e pjekurisë së plotë ai çlirohet nga
personaliteti i nënës dhe babait si forca
kujdestare dhe drejtuese. Ai tashmë i ka formuar dhe e
vendosur te vetja e tij bazat amtare e atërore. Ai është bërë për
vetveten edhe baba edhe nënë, Të njëjtin zhvillim mund
verejmë -dhe parashikojmë- gjatë zhvillimit historisë
njerëzore: nga dashuria fillestare për Zotin si lidhje e
pakufishme me Perëndeshën Nënë, e pastaj lidhja me Zotin Atë
e më vonë në gjendjen e pjekur kur Zoti pushon së qeni dashuri
e jashtme, kur njeriu vetë përshkohet nga nga parimet e
dashurisë e të drejtësisë, kur ai bëhet një me Zotin dhe fund
arrijmë atë çast kur njeriu flet për Zotin vetëm kuptimin
poetik e simbolik.
Duke mbajtur parasysh gjithë këto thamë, mund
nxjerrim përfundimin se dashuria për Zotin është e pandarë nga
dashuria për prindërit. Po qe se njeriu nuk është larguar nga
lidhja me nënën, klanin, kombin, po qe se ai ruan brenda vetes
varësinë fëminore nga babai që të ndëshkon e të shpërblen apo
nga ndonjë Iloj pushteti tjetër, ai nuk është i aftë zhvillojë
brenda vetes një dashuri më të pjekur për Zotin. Feja e tij është
fe e periudhës hershme të zhvillimit, kur Zoti perceptohet si
nëna mbrojtëse ose si babai ndëshkues ose shpërblyes.
Në fetë modeme gjejmë të gjitha fazat e këtij zhvillimi nga
ato primitivet deri ato lartat. Fjala ‘Zof mund
ketë kuptimin si të prijësit të fisit, ashtu edhe të “Hiçit
88
A RTII DASHURUARIT
absolut”. Tamam kështu edhe çdo individ, siç ka treguar
Frojdi, ruan vetvete, nënvetëdijen e tij gjitha fazat e
zhvillimit duke filluar nga faza e foshnjës pafuqishme.
Pyetja është se sa ai është rritur. Një gjë është e
padiskutueshme: natyra e dashurisë tij për Zotin përkon me
natyrën e dashurisë tij për njeriun. Për tepër, cilësia e
vërtetë e dashurisë së tij për Zotin dhe njeriun shpesh mbetet në
një trajtë fshehtë nënvetëdije dhe shprehet me atë ai
mendon me pjekuri për dashurinë e tij. Përveç kësaj,
dashuria për njeriun, duke hyrë drejtpërdrejt në lidhjet e njeriut
me familjen e tij, fund fundit përcaktohet nga struktura e
shoqërisë, cilën ai jeton. Nëse shoqëria është e tilië i
bindet pushtetit, qoftë ky pushtet real apo pushtet anonim i
tregut dhe i opinionit pubiik, kuptimi i tij për Zotin do jetë
feminor, larg kuptimit pjekur, embrionet e ciiit mund t’i
gjejmë në historinë e feve monoteiste.
89
ERJCH FROMM
Meqë dashuria është atribut i një karakteri pjekur e
frytdhënës, aftësia për të dashuruar te një person i një kulture të
caktuar varet nga ndikimi kjo kulturë ushtron karakterin
e njeriut mesatar. Kur flasim për dashuri, kulturen e sotme
perëndimore bëjmë pyetjen: a e ndihmon vallë zhvillimin e
dashurisë struktura shoqërore e qytetërimit perëndimor dhe
fryma e lindur prej saj? Mjafton ta shtrojmë pyetjen kështu,
përgjigjja jetë negative. Asnjë vëzhgues i paanshëm i jetës
sonë perëndimore nuk do dyshojë se dashuria, cilado qoftë
ajo, vëllazërore amtare apo erotike, është bërë një dukuri mjaft
e rrallë dhe vendin e saj e kanë zënë format e ndryshme
pseudodashurisë që në realitet janë forma të degjenerimit të saj.
Shoqëria kapitaliste është bazuar, nga njëra anë, në parimin
e lirisë politike e, nga ana tjetër, parimin e tregut si
rregullator i të gjitha marrëdhënieve ekonomike e, natyrisht,
edhe atyre shoqërore; tregu i punës rregullon fitimin dhe
shitjen e fuqisë punëtore. Si sendet e nevojës parë, ashtu
edhe fuqitë e aftësitë dobishme njerëzore shndërrohen mall,
i cili këmbehet pa detyrim e pa mashtrim sipas kushteve
tregut Këpucët, sado të dobishme e të domosdoshme që janë,
90
DASHURIA
DHE
DEGJENERIMI I SAJ
NE SHOQERINE
PERENDIMORE
A R TIITË DASHURVARIT
nuk kane vlerë ekomomike (këmbimi) po qe për to nuk ka
kërkesë treg. Forcat dhe aftësitë njerëzore nuk kanë vierë
këmbimi nëse për to nuk ka kërkesë në konjunkturën ekzistuese
tregut. Zotëruesi i kapitalip për ta investuar atë me leverdi,
mund blejë fuqi punëtore e ta bëjë atë punojë. Pronari i
fuqisë punëtore është i detyruar t’ia shesë atë kapitalistit sipas
kushteve ekzistuese tregut, pëmdryshe do vuajë nga uria.
Kjo strukturë ekonomike pasqyrohet edhe hierarkinë e
çmimeve. Kapitali komandon fuqinë punëtore, dmth, gjërat e
grumbuiluara stoqe- gjërat e vdekura- vlerësohen shumë se
puna e gjallë, se forcat e gjalla njerëzore.
E tillë ka qenë fillim stmktura bazë e kapitalizmit. Ajo
mbetet karakteristikë edhe për stadin e tanishëm të tij, por disa
faktorë kanë pësuar ndryshim, gjë që i ka dhënë kapitalizmit të
sotëm disa veçori specifike e ka ndikuar thellë stmkturën e
karakterit njeriut bashkëkohor. Ne po bëhemi dëshmitarë
përqendrimit gjithmonë rritje kapitalit si rezuitat i
zhvillimit kapitalizmit. Ndërmarrjet e mëdha po rriten
gjithmonë e shumë duke mbytur voglat. Zotërimi i
kapitalit investuar këto ndërmarrje po shkëputet
gjithmonë e shumë nga drejtimi i tyre. Ndërmarrjet i
“zotërojnë” qindra mijëra aksionarë, ndërsa i drejton
burokracia e paguar mirë, por nuk është pronare e
ndërmarrjeve. Kjo burokraci është shumë e interesuar për
zgjerimin e ndërmarrjeve e për përhapjen e përhapjen e
pushtetit të vet sesa për rritjen e ardhurave. Krahas rritjes
përqendrimit kapitalit dhe rritjes fuqisë burokracisë
drejtuese, zhvillohet edhe iëvizja punëtore. Si pasojë e
bashkimit fuqisë punëtore me bashkime profesionale,
punëtori i veçantë nuk ka nevojë të bëjë marrëveshje të veçantë
91
ERJCHFROMM
e hyjë tregun e punës. Ai hyn bashkimin e madh
punëtorëve gjithashtu udhëhiqet nga një burokraci e
fuqishme, e cila e përfaqëson atë para kolosëve industrisë.
Mirë apo keq, por iniciativa kalon nga individi te burokracia si
fushën e kapitalit, ashtu edhe fushën e fuqisë punëtore.
Një numër gjithmonë e i madh njerëzish nuk janë
pavarur nga ata që drejtojnë perandoritë ekonomike gjigande.
Një tipar tjetër thelbësor i kapitalizmit sotëm është
mënyra e veçantë e organizimit punës e shkaktuar nga
përqendrimi i kapitalit. Shkalla e Iartë e përqendrimit, sistemi
i përsosur i ndarjes së punës ndërmarrje të çojnë atë
organizim prodhimit, cilin individi e humbet
individualitetin e tij dhe bëhet një detal që konsumohet e mund
të zëvendësohet me lehtësi. Problemin e njeriut në shoqërinë
modeme kapitaliste mund ta formulojmë kështu: kapitalizmi
modem ka nevojë për njerëz mund punojnë lehtë e pa
ndërprerje bashku e madje ka nevojë për njerëz mund
punojnë me lehtësi e pa ndërprerje bashku e madje ka
nevojë për një sasi madhe njerëzish tillë. Ka nevojë për
njerëz që kanë prirje të konsumojnë gjithmonë e më shumë, për
njerëz, shijet e cilëve janë niveluara, ndikohen lehtë e
ndryshojnë lehtë. Ai ka nevojë për njerëz e quajnë veten
lirë e të pavarur, që nuk i nënshtrohen asnjë pushteti apo parimi
ndërgjegjes, por kanë nevojë për udhëzime për të bërë atë
pritet prej tyre. Për njerëz janë përshtatur mirë me
makinën sociale, cilët mund t’i drejtosh lehtë, cilët mund
t’i udhëheqësh pa udhëheqës, t’i nxitësh veprojnë pa u
treguar asnjë qëllim përveç njërit: të prodhojnë diçka, të jenë në
lëvizje, të funksionojnë, të shkojnë diku.
Po cilat janë pasojat? Njeriu modem është tjetërsuar nga
vetvetja, nga i afërmi i tij, nga natyra. Ai është shndëxruar
92
A R TIITË DASHVRVARIT
mall dhe i kupton forcat e tij jetësore si kapital duhet t*i
sjellin atij ardhura maksimale mundshme kushtet
ekzistuese tregut punës. Marrëdhëniet njerëzore bëhen,
thelb, marrëdhënie midis automatëve janë huaj për njëri-
tjetrin, çdonjëri prej cilëve e arrin sigurinë e tij duke u
përpjekur mos dallohet nga turma, mos dallohet nga
tjerët për mendime, ndjenja e veprime veçanta. Duke u
përpjekur dallohet sa pak nga ata e rrethojnë, secili
prej tyre mbetet përfundimisht i vetmuar; ai është i druajtur dhe
ndihet i pasigurt, i alarmuar e fajtor, ndjenja shfaqen
gjithmonë kur njeriu nuk mund kapërcejë vetminë e tij.
Qytetërimi ynë ofron shumë variante i japin njeriut
mundësinë të mos e ndiejnë vetminë e tij. Para së gjithash është
ritmi monoton i punës mekanike burokratizuar i ndihmon
njerëzit mos i kuptojnë dotprirjet e tyre njerëzore: dëshirën
pasionante për kapërcyer vështirësitë e për t ’u bashkuar. E
meqë vetëm kjo punë monotone e shabllone nuk mjafton, njeriu
e kapërcen gjendjen e tij vetëdijshme dëshpëruar me anën
e ca dëfrimeve po aq shabllone e monotone duke dëgjuar
mënyrë pasive tinguj e ritme, si dhe duke parë shfaqje iu
në dispozicion industria e dëfrimeve. Përveç kësaj, mund
kënaqesh edhe duke blerë gjithmonë e shumë gjëra reja
duke i zëvendësuar ato shpejt me tjera. thelb figura e
njeriut modem është shumë e afert me atë që ka përshkruar
Plakslli librin e tij “Bota e re e mrekullueshme”: I ngopur, i
veshur mirë, seksualisht i kënaqur, por i privuar nga “Uni” i tij,
i privuar nga kontaktet, ndoshta, përveç kontakteve
sipërfaqësore me afermit e tij, i udhëhequr nga parulla
Hakslli i formulon shkurt kështu: “Po qe se ti fillon ndiesh-
me këtë do marrësh qafe shoqërinë”, ose: “Mos e lër për
nesër kënaqësinë që mund ta
93
ERICH FROMM
provosh sot” ose (formula kryesore): uNë kohën tonë gjithë
janë lumtur”. ditët tona lumturia e njeriut qëndron
“marrjen e kënaqësisë”. Kënaqësia është kënaqesh nga
konsumi dhe gëlltitja e mallrave, kënaqësive pamore, ushqimit,
pijeve, cigareve, njerëzve, leksioneve, iibrave, filmave.
gjitha këto konsumohen, gëlltiten. Bota është një objekt i madh
për të kënaqur oreksin tonë, një mollë gjigande, një shishe
gjigande, një gjoks gjigand nëne. Të gjithë ne thithim, të gjithë
presim vazhdimisht diçka, shpresojmë vazhdimisht,-dhe
zhgënjehemi përjetësisht. Personaliteti ynë është përshtatur
shkëmbejë e marrë, konsumojë e tregtojë. gjitha
gjërat, si ato shpirtërore, edhe ato materiale, bëhen objekt i
shkëmbimit dhe i konsumit
Ky karakter social i njeriut modern nuk mund mos
shfaqet edhe kur bëhet fjalë për dashurinë. Automatët nuk
mund dashurojnë: ata mund shkëmbejnë “cilësitë” e tyre
dhe të shpresojnë se kanë bërë një biznes të mirë. Një karakter i
tillë i tjetërsuar i dashurisë e sidomos i martesës shfaqet
qartë se kudo në idenë e “skuadrës”. Në shumë artikuj për
martesat e lumtura ideali i kësaj martesë përfytyrohet si një
skuadër e stërvitur dhe e kompaktësuar mirë, Një përshkrim i
tillë nuk dallohet edhe aq shumë nga figura e një nëpunësi
shërben e punon pa ndërprerje. Ai duhet të jetë “i pavarur
brenda kufijve të arsyes” dhe i aftë për bashkëpunuar, i
durueshëm e në të njëjtën kohë ambicioz e agresiv. Kështu, pra,
“specialistët e martesave” na thonë se burri duhet ta kuptojë
shoqen e duhet jetë i gatshëm për ta ndihmuar atë. Ai duhet
fiasë me dashamirësi për fiistanin e ri ka blerë gruaja dhe
për gjellët e shijshme që ajo gatuan. Nga ana e saj, edhe gruaja
duhet shfaqë mirëkuptim kur ai vjen shtëpi nga puna i
lodhur e i mërzitur, të dëgjojë me vëmendje
94
A RTII DASHURUARIT
tregimet e tij për hallet e punës, të mos zemërohet, por ta
kuptojë atë, po qe se ndodh ai e harron ditëlindjen e saj.
Çdo gjë që përfshin marrëdhëniet e këtij tipi janë marrëdhënie
bëra zakon midis dy njerëzve mbeten gjithë jetën huaj
për njëri-tjetrin e që nuk arrijnë dot “një lidhje të thellë”, por që
ruajnë mirë sjelljen reciproke dhe përpiqen t ’ia lehtësojnë
barrën e t’i bëjnë qejfm njëri-tjetrit.
Në këtë lloj koncepti dashurisë e të martesës theksi
kryesor bie atë që të shmanget ndjenja e vetmisë, e cila
pëmdryshe do bëhej e padurueshme. “dashuri” njeriu
gjen fund strehë nga vetmia. Ai hyn lidhje dyshe
kundër gjithë botës dhe ky egoizëm “a deux” merret
gabimisht si dashuri e afërsi.
Ky theks frymën e “skuadrës”, durimit reciprok e
tjera është dukuri relativisht e re. vitet pas Luftës Parë
Botërore mbizotëronte koncepti për dashurinë, sipas cilit si
bazë e marrëdhënieve normale dashurore e veçanti një
martese lumtur shërbente kënaqurit reciprok
marrëdhëniet seksuale. Mendohej se arsyet e martesave
pasuksesshme duheshin kërkuar te fakti se palët në martesë nuk
arrinin “t” i përshtateshin njëri-tjetrit” marrëdhëniet
seksuale; shkaqet e dështimit e shihnim mungesën e
informacionit iidhur me sjelljen “e rregullt” seksuale,
domethënë në teknikën jo të rregullt seksuale njërit apo që të
dy partnerëve. Atëherë “korrigjonin” këtë metë dhe
ndihmonin çiftet fatkeqe nuk dinin ta donin njëri- tjetrin,
dolën shumë libra me këshilla dhe receta sjelljes rregullt
seksuale. Këto këshilla shoqëroheshin me premtime hapura
apo maskuara se po plotësoheshin ato këshilla, lumturia
dhe dashuria do vinin patjetër. themel kësaj qëndronte
ideja se dashuria është fryt i kënaqësisë seksuale
95
ERICHFROMM
dhe po qe se ata dy do mësonin f i sillnin njëri-tjetrit
j
kënaqësi seksuale, atëherë do ta donin njëri-tjetrin. Kjo i I
përgjigjej iiuzionit përgjithshëm të epokës se me marifete
j
drejta teknike mund zgjidhen jo vetëm problemet e j
prodhimit industrial, por edhe gjitha problemet njerëzore
në përgjithësi. vërtetë është krejt e kundërta.
Dashuria nuk lind si rezultat i një sjelljeje seksuale
j
adekuate. Përkundrazi lumturia marrëdhëniet seksuale dhe
madje edhe zotërimi i ashtuquajturës teknikë seksuale, lind
si rezultat i dashurisë. Po qe se kjo tezë ka nevojë për këto )
apo ato prova përmes vrojtimeve përditshme, atëherë ato prova
mund t’i gjejmë në të dhënat e shumta psikoanalizës.
Studimi i problemeve seksuale hasen shpesh -i frigjiditetit
j
grave, si edhe i formave të lehta apo edhe rënda
impotencës psikike buirave ,-tregon se shkaku nuk qëndron j
mungesën e njohjes teknikës, por frenimin e bën I
dashurinë pamundur. themelin e këtyre vështirësive j e
pengojnë njeriun të veprojë i shpenguar, t’i besojë partnerit
j
seksual
në afërsi të drejtpërdrejtë fizike qëndron frika para j seksit të kundërt
ose urrejtja për të. Në qoftë se personi i j frenuar seksualisht arrin të
çlirohet nga frika ose nga urrejtja j e këtë mënyrë fitojë
aftësinë për të dashuruar, atëherë |
problemet e tij seksuale janë të zgjidhura. Po qe se jo, atëherë 1
nuk mund ndihmojë asnjë Iloj zotërimi i teknikës seksuale.
f
Por ndërsa të dhënat e kurimit psikoanalitik tregojnë |pasaktësinë
e përfytyrimit se zotërimi i teknikës seksuale i rregullt siguron
lumturinë marrëdhëniet seksuale dhe
j
dashurinë, sidoqoftë
mendimi i pohuar se dashuria është 1 bashkudhëtare e kënaqurit
seksual reciprok, është fbrmuar j nën ndikimin e fbrtë teorisë
Frojdit. Për Frojdin dashuria |ishte bazën e saj dukuri seksuale.
Zbulimi se dashuria j)
96
A R TIITË DASHURUARIT
seksuale (gjenitale) i sjell njeriut kënaqësinë madhe dhe
i jep atij në thelb modelin e çdo lloj lumturie, duhet ta detyrojë
atë që edhe më tej ta kërkojë lumturinë dhe
kënaqësinë sferën e marrëdhënieve seksuale e vërë në
qendër jetës tij erotikën gjenitale. Përjetimi i dashurisë
vëllazërore është, sipas Frojdit, pasojë e tërheqjes seksuale, por
instinkti seksual këtu shndërrohet “impuls me objektiv
shtypur”. “Dashuria me objektiv shtypur (zielgehemmte
Liebe) fillim ishte padyshim një dashuri plotësisht e ndjerë
(vollsinnliche) dhe mbetet e tillë nënvetëdijen njerëzore”.
Ndjenjën e hutimit, unitetit (“ndjenja oqeanike”), e cila
theibin e saj është përjetim mistik dhe qëndron në bazën e
ndjenjës më të fortë, Frojdi e quante një dukuri patologjike, një
regres në gjendjen e narcizmit të këndshëm.
Duke bërë edhe një hap tjetër, Frojdi mendon se edhe vetë
dashuria është një dukuri irracionale. Për nuk ekziston
ndonjë ndryshim midis dashurisë irracionale dhe dashurisë si
shfaqje e një personi pjekur. artikullin për dashurinë e
bartur1, ai theksonte se bartja e dashurisë në thelb nuk dahohet
nga shfaqja normale e dashurisë. Rënia dashuri kuflzon
gjithmonë me gjendjen jo normale, gjithmonë shoqërohet me
verbëri ndaj realitetit e përfaqëson vetvete bartjen e
objekteve fëminore të dashurisë. Dashuria si dukuri e vetëdijes,
si arritje e lartë e pjekurisë nuk i dukej Frojdit si temë e
denjë për f u studiuar meqë për ajo nuk kishte ekzistencë
reale.
Por do kishte qenë gabim mbivlerësohej ndikimi i
ideve të Frojdit mbi konceptin e dashurisë si rezultat i tërheqjes
seksuale-ose më saktë, si dukuri identike me kënaqësinë
1) Freud S. Gesannmmelte Werke, 1940-1952. Bd.x.
97
ERICH PROMM
seksuale pasqyruar një ndjenjë vetëdijshme. Këtu
lidhja kryesore skajore është tjetër. Idetë e Frojdit u formuan
pjesërisht nën ndikimin e frymës përgjithshme shekullit
XIX; kurse popullariteti i tyre shpjegohet pjesërisht me
gjendjen shpirtërore sundonte pas Luftës Parë Botërore.
Një prej faktorëve kanë ndikuar si konceptin e pranuar
nga te gjithë,ashtu edhe mbi atë Frojdit, ishte reagimi kundër
rregullave rrepta epokës viktoriane. Faktori i dytë, ka
ndikuar në,teorinë e Frojdit, qëndron përhapjen e gjerë
përfytyrimit për njeriun, të bazuar në strukturën e shoqërisë
kapitaliste. Për vërtetuar. se kapitalizmi u përgjigjet
kërkesave natyrshme njeriut duhej tregohej se njeriu
nga natyra e tij është i prirur drejt rivalitetit dhe armiqësisë.
një kohë ekonomistët e “kishin provuar” këtë, duke folur
për prirjen e pangopur për leverdi ekonomike, ndërsa
darvinistët për Hgjin biologjik mbijetesës individëve
përshtaten më lehtë, Frojdi arriti po atë përfundim duke
pranuar se burrin e iëvizje dëshira e pamposhtur për
bërë tijat gjitha femrat dhe vetëm presioni i shoqërisë e
pengon atë veprojë sipas dëshirave tij. E prandaj njerëzit
nuk mund të mos jenë xhelozë për njëri-tjetrin dhe kjo xhelozi
dhe rivalitet reciprok do vazhdojnë edhe sikur të zhduken
gjitha justifikimet e tyre sociale dhe ekonomike.
Në fund të fundit mënyra e të menduarit të Frojdit u formua
një shkallë konsiderueshme nën ndikimin e atij tipi
materializmi që ishte i përhapur në shekullin XIX. Atëherë
mendohej se për gjitha dukuritë psikike mund gjesh
burimin e tyre dukuritë fiziologjike. përputhje me këtë
dashurinë, urrejtjen, ambicien, xhelozinë Frojdi i shpjegonte si
shfaqje dhe forma larmishme instinktit seksual. Ai nuk e
kuptonte se bazën reale duhet ta kërkojmë në gjithë
98
A R TIITË DASHURUARIT
jetën njerëzore përgjithësi e radhë parë atë
është karakteristike për gjithë njerëzit e pastaj mënyrën e
jetesës kushtëzuar nga struktura e shoqërisë konkrete. (Një
hap vendimtar për dalë nga komizat e materializmit e bëri
Marksi në konceptin e tij mbi “materializmin historik’V sipas të
cilit si çelës për kuptuar njeriun nuk shërbejnë as trupi e as
instinktet, të tilla si nevoja për ushqim ose për të
pasur pronë, por e gjithë jeta e njeriut, praktika e tij jetësore).
Sipas konceptit të Frojdit, kënaqja e plotë dhe e papenguar e të
gjithë kërkesave instinktive duhet sigurojë shëndetin
shpirtëror dhe lumturinë. Por faktet e dukshme klinike provojnë
se burrat dhe gratë ia kanë kushtuar jetën e tyre kënaqësisë
pakufizuar seksuale, nuk bëhen lurhtur dhe vuajnë shumë
shpesh nga konflikte ose nga simptoma theksuara neurotike.
Kënaqësia e plotë e gjitha kërkesave instinktive jo vetëm
nuk shërben si bazë për të arritur lumturinë, por madje as
garanton shëndetin shplrtëror. Por kjo ide e Frojdit arriti të
bëhet popullore vetëm pas Luftës së Parë Botërore, kur fryma e
kapitalizmit pësoi ndryshime: theksi vihej në ekonomi, u
zëvendësua nga theksi për konsumin, theksi për vetëkufizimin
si mjet për pasur sukses ekonomi u zëvendësua me
theksin për konsumuar si bazë e zgjerimit të vazhdueshëm të
tregut e si burimi kryesor i kënaqurit individit
shndërruar automat. kënaqet medoemos çdo Iloj dëshirë
u prirja mbizotëruese si sferën seksuale, ashtu edhe
sferën e çdo kërkese materiale.
Është interesante ta krahasosh konceptin e Frojdit që i
përgjigjet frymës kapitalizmitnë atë pamjen e tij fdlestare
padeformuar ende, siç ishte fillim shekullit XX, me
konceptin e prej psikoanalisti Salivenit sistemin
psikoanalitik të Salivenit, në dallim nga sistemi i Frojdit,
ERICH FROMU
gjejmë një ndarje të qartë midis seksualitetit dhe dashurisë.
Cila është rëndësia e dashurisë dhe e afërsisë
konceptimin e Salivenit? “Afërsia është ajo situatë e jetës,
cilën mund shfaqen gjitha vlerat ka personaliteti.
Shfaqja e një vlere personale kërkon marrëdhënie reciproke,
cilat unë po i quaj bashkëpunim; me këtë unë kuptoj një
përshtatje qartësisht vetëdijshme sjelljes sime ndaj
nevojave shprehura një tjetrf për arritjen e një kënaqjeje
identike -dmth, i afrohet gjithnjë e tepër kënaqjes
ndërsjellë,-e për sigurimin e një ngjashmërie gjithnjë e
madhe të veprimeve që synojnë arritjen e sigurisë”1. Po ta
çiirojmë thënien e Salivanit nga gjuha e tij pak si e ngatëmiar,
thelbe dashurie do të dalin marrëdhëniet e bashkëpunimit, gjatë
cilave njerëzit ndiejnë se po luajnë “sipas rreguilave
lojës” ruajnë prestigjin e tyre, ndjenjën e epërsisë e
dinjitetit personal”,
Ashtu si koncepti i Frojdit për dashurinë karakterizon
përjetimin e kreut një famiije patriarkaie që i përgjigjet
frymës së shekullit XIX, edhe përcaktimi i Salivenit ka të bëjë
me përjetimet e një personi shekullit XX tjetërsuar nga
“tregu”. Ky është përshkrimi i “egotizmit “dy njerëzve”
ndjekin qëllimet e tyre përgjithshme e i kundërvihen
bashku një bote armiqësore e huaj. fakt përkufizimi i tij
për afersinë vlen parimisht për ndjenjat e anëtarëve të
t) Suilivan H.S The i.nterpersonal Theory o f Psychiatry, N.Y. 1953. r246.
Duhet të vëm ë në dukje m egjithëse se Salivani jep këtë përcaktim në lidhje dëshirat
dhe prirjet që janë karakteristike për moshën e rinisë së hershme, ai flet për to si prirje
shfaqen për herë të parë këtë moshë e që, kur zhvillohen plotësisht, ne i quajmë
dashuri” dhe thotë se kjo dashuri në moshën thamë m ë lart “shërben si fillim i
diçkaje që i ngjan shumë dashurlsë së lulëzuar plotësisht, siç e përcakton atë psikiatria”
100
A RTIITË DASHURUARIT
çdo lloj skuadre, cilën secili ue përshtat sjelljen e tij me
kërkesat e shprehura një njeriu tjetër për hir arritjes
qëllimeve përbashkëta”. (Duhet vënë dukje se këtu
Saliveni flet për kërkesat e shprehura një kohë dashuria
nënkupton gjithmonë reagimin për kërkesat e shprehura lidhur
me dy njerëz).
Dashuria si një kënaqësi seksuaie reciproke dhe dashuria si
“punë në përbërje të një skuadre” dhe si strehe nga vetmia janë
dy format “normale” degjenerimit dashurisë shoqërinë
moderne perëndimore, patoiogjia e dashurisë u përshtatet
figurave shoqërisht të kushtëzuara.
Ekzistojnë gjithashtu shumë forma më pak standarde të
patologjisë dashurisë çojnë vuajtje
ndërgjegjshme. Psikiatrit dhe amatorët tani po bëhen
gjithnjë e shumë, i shohin ato si neuroza. Disa nga këto
forma takohen shpesh, po i përshkruajnë tani
shkurtimisht me anë të shembujve.
Kushti bazë për të pasur dashuri neurotike qëndron në
faktin njëri ose dy “të dashuruarit”, duke qenë rritur,
mbeten lidhur me figurën e njërit prej prindërve dhe kalojnë
tek njeriu i dashur ndjenjat, shpresat dhe frikën e tyre kanë
pasur për të atin ose për ëmën. Duke u bërë të rritur, ata nuk
arrijnë largohen dot nga zakonet feminore dhe përpiqen f i
imitojnë ato zakone. Në këto raste njeriu mbetet pikëpam jen
emocionale fëmije dy, pesë apo dymbë- dhjetëvjeçar, ndonëse
në pikëpamjen intelektuale e shoqërore ai sillet sipas moshës që
ka aktualisht. Në rastet më serioze kjo papjekuri shoqërore
shkakton çrregullime veprimtarinë shoqërore, kurse ato
pak serioze konfiikti kufizohet sferën e marrëdhënieve
personale me të afermit.
Po kujtojmë se ç’kemi.folur më lart për personin e
101
ERICH FROMM
orientuar nga kujtimi i nënës ose të atit, nuk është e vështirë
kuptojmë se edhe një shembull tjetër të kësaj lloj dashurie
neurotike na e jep tipi i burrit i përhapur kohën tonë që,
përsa i përket zhvillimit të ndjenjaye të tij, ka mbetur në nivelin
e lidhjes feminore me të ëmën -i njeriut, i cili në thelb ka
mbetur ende i pashkëputur nga gjiri i nënës. Të tillë burra
vazhdojnë ta ndiejnë veten sikur janë fëmijë. Ata kanë nevojë
për mbrojtjen e nënës, për dashuri, për ngrohtësi, kujdes e për. f
u mahnitur; ata kanë nevojë për dashuri amtare të pakushtëzuar,
cilën do ta mermin vetëm po ishin femijë mamit sepse
ishin pambrojtur. tillë burra shpesh janë mjaft tërheqës e
këndshëm kur përpiqen bëjnë për vete një grua e madjë
edhe mbasi arrijnë sukses. Por qëndrimi i tyre ndaj femrës (si
edhe ndaj njerëzve tjerë) mbetet sipërfaqësor dhe i
papërgjegjshëm. Ata duan f i duan, po pa u dashuruar vetë.
tillë burra janë zakonisht shumë lëvizshëm, plot “ide
mëdha” herë i fshehin e herë i nxjerrin pah. Po qe se ata
gjejnë një femër u duhet, ata e ndiejnë veten sigurt, janë
gjithë qejf e mund jenë jashtëzakonisht tërheqës e
këndshëm e pikërisht për këtë arsye shpesh duken jo ashtu si
janë në të vërtetë. Por pas njëfarë kohe, kur ajo femër s’u
përshtatet shpresave tyre fantastike, vjen zhgënjimi dhe
fillojnë grindjet. Po qe se femra nuk mahnitet vazhdimisht prej
tyre, po qe se ajo pretendon bëjë jetë pavarur, qoftë se
do ta duan e ta mbrojnë, kurse rastet rënda-
qoftë se nuk dëshiron ta bëjë sikur s’i sheh aventurat e tij
dashurore me gra të tjera (apo edhe të mahnitet me to),~ atëherë
burri e ndien veten ofenduar rëndë e zhgënjyer dhe
zakonisht i racionalizon këto ndjenja, duke menduar se ajo
“është egoiste”. Çdo ndjenjë e m mungesës së asaj dashurie, me
102
A RTIITË DASHURVARJT
cilën nëna do femijën e saj të dashnr, merret prej tij si provë se
nuk e duan. tillë burra e marrin zakonisht sjelljen e tyre
afektive, dëshirën e tyre për t’u pëlqyer tjerëve si dashuri
vërtetë e prandaj mendojnë se me ta sillen shumë padrejtë-
sisht; atyre u duket sikur vetë ata dashurojnë shumë fort dhe
ankohen gjithë pikëllim për mosmirënjohje të partneres.
raste tepër rralla një njeri i tillë i orientuar drejt
ëmës mund të zhvillohet pa ndonje çrregullim serioz. Në qoftë
se “nëna e dashur” e ka përkëdhelur vertet shumë (ndoshta ka
qene shumë autoritare, por jo aq sa ta dëmtonte të birin) dhe në
qoftë se ai arrin të gjejë një grua të tipit të së ëmës, në qoftë se
talenti i tij në ndonjë fushë e lejon të përdorë sharmin e vet e
shkaktojë mahnitje (siç ndodh ndonjëherë me politikanë
tësuksesshëm), atë mUnd ta quajmë si “të përshtatur mirë”
kuptimin shoqëror, ndonëse ai nuk e ka arritur shkallën e lartë
pjekurisë. Por kushte pak favorshme-dhe sigurisht
kjo gjë ndodh më shpesh - atë e pret nje zhgënjim serioz
dashuri e ndoshta edhe jetën e tij përgjithësi; kur një
person i tillë mbetet vetëm, lindin konflikte e shpesh edhe një
ndjenjë e fortë alarmi dhe depresioni.
forma serioze të patologjisë, lidhja me të ëmën
është edhe e thellë e e pavetëdijshme. këtë nivel lind
dëshira për t’u kthyer, po shprehemi mënyrë figurative,
tashmë jo duart e nënës e ruajnë nga fatkeqësia e jo te
gjiri i saj ushqen, por barkun e nënës që pranon e
gëiltit gjithçka. Nëse natyra e shëndetit psikik qëndron
faktin rritet e lëvizë nga barku i nënës botën e
jashtme, natyra e çrregullimeve serioze mendore qëndron
faktin njeriun e tërheq barku i nënës, dëshira ajo ta fusë
atë mbrapsht-që ta ndajë nga jeta. Një tip i tillë zakonisht
103
ERICH FROMM
ndeshet nëse nënat sillen me femijët e tyre me egërsi e pa
dhembshnri. Ndonjëherë emër dashurisë, ndonjëherë
emër detyrës ato përpiqen mbajnë fëmijën, adoleshentin,
burrin brenda vetes; ai duhet marrë frymë sipas udhëzimeve
saj, duhet dashurojë mënyrë sipërfaqësore duke i
ofenduar e mos respektuar gjitha gratë e tjera; ai nuk duhet
dijë jetë i lirë e i pavarur, pëmdryshe ai ose do mbetet
një sakat i përjetshëm ose do të bëhet kriminel.
Ky tipar-mungesa e dhembshurisë, dashuria përpirëse-
është ana negative e figurës nënës. Nëna jep jetën, por ajo
edhe mund ta marrë atë. Ajo mund gjallërojë, por edhe
marrë qafe. Ajo është e aftë tregojë mrekulli dashurie-
por askush nuk mund shkaktojë një dëm si ajo. Këto dy
tipare kundërta nënës mund shihen në shumë flgura
fetarefsi perëndesha Kali) dhe në simbolikën e ëndrrave.
Forma tjetër e patologjisë neurotike është lidhja e veçantë
me babanë. këto raste bëhet fjalë për burrat kanë pasur
nënë të ftohtë e indiferente, ndërkohë babai (pjesërisht edhe
nga ftohtësia e shoqes), e ka përqendruar gjithë
vëmendjen dhe preokupimin e tij për birin. Ai është “baba i
mirë”, por njëkohësisht edhe baba autoritar, Po qe se ai është i
kënaqur me sjelljen e birit, e lëvdon atë, i bën dhurata, e
trajton mirë, por qoftë se i biri nuk e kënaq e nuk ia bën
qejfm, e mban larg ose e shan. Djali, për cilin dashuria e
atit është e vetmja dashuri që i bie ne pjesë, bëhet skllavërisht i
lidhur pas atit. Qëllimii tij nëjetë është f ia bëjë qejfm
atit; dhe kur e arrin këtë qëllim, e ndien veten lumtur,
kënaqur e sigurt. Por qoftë se ai gabohet, pëson disfatë
apo nuk arrin f ia bëjë qejfm atit, ai e ndien veten
braktisur, të përbuzur e të poshtëruar. Në jetën e mëpasme
104